Historia e Vranjës dhe rrethinës së saj përbën një shembull paradigmatik të mënyrës se si objektet fetare – kisha dhe xhami – janë shndërruar nga institucione shpirtërore në instrumente të politikës identitare serbizuese dhe shtetformuese.
Në këtë hapësirë kufitare të Ballkanit Perëndimor, ku janë ndërthurur identitete të ndryshme etnike, fetare dhe gjuhësore, arkitektura fetare ka reflektuar vazhdimisht raportet e forcave politike dhe projektet hegjemoniste të pushteteve të ndryshme.
Trashëgimia fetare paraosmane
si dëshmi e bashkëjetesës
Para pushtimit osman, territori i Vranjës karakterizohej nga një pluralizëm fetar i theksuar, ku bashkëjetonin:
• kisha katolike, të lidhura kryesisht me popullsinë shqiptare të krishterë (arbanase),
• kisha ortodokse, që shërbenin si qendra fetare për shqiptarë ortodoksë dhe për elementë sllavë,
• struktura të vogla monastike, kapela rurale dhe objekte devocioni lokal.
Në këtë periudhë, përkatësia fetare nuk ishte e barasvlershme me përkatësinë etnike. Objektet fetare kishin funksion kryesisht shpirtëror dhe komunitar, e jo rol politik apo instrumentalizues.
Periudha osmane: xhamia si shtyllë
e jetës urbane
Me vendosjen e administratës osmane (shek. XV), xhamia u shndërrua në institucionin qendror të jetës urbane. Ajo nuk ishte vetëm vend adhurimi, por edhe:
• qendër arsimore (mejtepe),
• institucion social (vakëfe),
• pikë organizimi administrativ, ekonomik dhe komunitar.
Në Vranjë, xhamitë u ndërtuan kryesisht nga shqiptarët myslimanë, të cilët përbënin shtresën dominante urbane. Arkitektura islame u bë kështu shenjë e identitetit qytetar, por jo instrument i përjashtimit etnik, pasi qyteti mbeti hapësirë e bashkëjetesës ndërfetare.
Transformimi i kishave ortodokse në instrument shtetëror dhe politik
Ndryshe nga xhamitë, kishat ortodokse, sidomos nga shekulli XVIII e tutje dhe veçanërisht pas vitit 1878, u shndërruan gradualisht në instrumente të politikës shtetërore serbe.
Ato u paraqitën si dëshmi e një të ashtuquajture “vazhdimësi serbe”, u përdorën për të legjitimuar pretendime territoriale dhe u kthyen në qendra të serbizimit kulturor dhe gjuhësor.
Në këtë proces, origjina shqiptare e një pjese të besimtarëve ortodoksë u fshi ose u mohua qëllimisht, ndërsa objektet fetare u “riemërtuan” dhe u reinterpretuan si ekskluzivisht serbe.
Pas vitit 1878: shkatërrimi i xhamive dhe fshirja e kujtesës
Pushtimi serb i Vranjës (1877–1878) shënoi pikën e kthesës historike. Xhamitë – si simbol i pranisë shqiptare myslimane – u shkatërruan sistematikisht ose u transformuan në objekte civile, magazina, depo, apo u zëvendësuan me kisha të reja ortodokse.
Ky veprim nuk kishte karakter fetar, por përbënte pjesë të një strategjie të qëllimshme të fshirjes së kujtesës historike dhe të ndërtimit të një hapësire urbane me identitet të ri, të homogjenizuar etnikisht dhe fetarisht.
Kishat katolike: fshirja e plotë e një trashëgimie historike
Ndryshe nga dy kategoritë e tjera, kishat katolike përjetuan një zhdukje pothuajse totale nga peizazhi historik i Vranjës. Kjo fshirje ishte trefazore:
1. islamizimi i një pjese të popullsisë shqiptare,
2. ortodoksizimi dhe sllavizimi i një pjese tjetër,
3. heshtja historiografike pas vitit 1878.
Si pasojë, trashëgimia katolike mbeti vetëm në formë toponimesh, traditash familjare dhe referencash sporadike në burime perëndimore. Kisha katolike, si dëshmitare e krishterizmit perëndimor në këtë hapësirë gjeografike – e përfaqësuar nga “latinët”, domethënë shqiptarët katolikë autoktonë – u harrua dhe u fshi qëllimisht.
Arkitektura fetare si narrativë politike
Në Vranjë, objektet fetare nuk u trajtuan si monumente të trashëgimisë së përbashkët, por si argumente politike, simbole pushteti dhe mjete legjitimimi identitar.
Kjo qasje prodhoi një histori selektive, ku kisha ortodokse u absolutizua, ndërsa xhamia u demonizua ose u fshi krejtësisht nga peizazhi urban dhe nga kujtesa kolektive, sikur të mos kishte ekzistuar kurrë. Në këtë mënyrë u zhdukën gjurmët e një epoke të tërë dhe dëshmitë e jetesës multikonfesionale në këtë pjesë të Ballkanit Perëndimor.
Përfundim
Rasti i Vranjës, por edhe i territoreve të tjera të Serbisë jugore – Nishit, Toplicës, Leskovcit, Masuricës etj. – dëshmon se objektet fetare nuk janë thjesht pasqyra të besimit, por, sidomos pas vitit 1878, u shndërruan në akte politike dhe historike.
Ato duhej të shërbenin si ura bashkëjetese, por pas Luftës Serbo-Turke të viteve 1877–1878 u përdorën si mjete përjashtimi dhe fshirjeje identitare.
Pa një rikthim kritik dhe realist të historisë së xhamive, të kishave katolike dhe të jetës multikonfesionale të së kaluarës, historia e Vranjës mbetet e njëanshme, e gjymtuar dhe e deformuar.
Ndërkohë, politika identitare vazhdon të ndërtohet mbi harresën dhe mohimin, e jo mbi të vërtetën historike, e cila – pavarësisht përpjekjeve për ta zhdukur – mbetet e gjallë në kujtesën historike popullore dhe në dokumentet e historisë reale të këtij nënqielli./Qendra.Info
