Nga Johannes Kibsgaard
Sulmi “Oreshnik” i Rusia më 9 janar 2026 kuptohet më së miri si sinjalizim strategjik: një veprim i projektuar jo për të fituar territor, por për të formësuar atë që NATO do të bëjë – dhe nuk do të bëjë. Përdorimi i sistemeve të shpërndarjes me kapacitet bërthamor në Luftën Ruso-Ukrainase nënvizon një logjikë të rikthyer: armët bërthamore si instrumente shtrëngimi dhe manipulimi të rrezikut, jo thjesht si mjete shkatërrimi masiv.
Analiza e skenarëve e RAND Europe (2025) parashikon një rrugë diplomatike shtrënguese ku Rusia mund të kërcënojë – ose edhe të kryejë – një sulm të kufizuar bërthamor për të detyruar lëshime politike apo lehtësim sanksionesh. Ky realitet ka implikime të rënda për Evropën Veriore.
Për vendet nordike, përfundimi është i pakëndshëm: parandalimi i zgjeruar bërthamor po zbrazet nga përmbajtja reale. Në këto kushte, opsioni i një pengese bërthamore nordike, e integruar operativisht me NATO-n dhe e kontrolluar fort demokratikisht, nuk është më tabu akademike – por një çështje strategjie.
Rritja e dobisë së armëve bërthamore
Në imagjinatën perëndimore, edhe një përdorim i kufizuar bërthamor barazohet automatikisht me katastrofë globale. Studime të rishikuara shkencërisht paralajmërojnë për pasoja të rënda klimatike dhe ushqimore – por këto modele varen nga parametra të kontestuar: sasia e blozës, lartësia e tymit, kohëzgjatja në stratosferë.
Kjo pasiguri është thelbësore për parandalimin. Ajo mund të frenojë vendimmarrësit e kujdesshëm, por edhe të tundojë aktorë të gatshëm për rrezik, të cilët kërkojnë opsione shtrënguese “të kufizuara”.
Një keqkuptim tjetër i përhapur është se armët bërthamore janë vetëm “vrasëse qytetesh”. Në realitet, shumë armë me rendiment të ulët kanë dobishmëri të qartë operative në fushëbetejë dhe për sulme demonstruese. Rusia dhe Kina e kanë kuptuar këtë dhe po e ngushtojnë qëllimisht hendekun mes armëve konvencionale dhe bërthamore.
Zbrazja e parandalimit të zgjeruar
Shoqëritë nordike e kanë parë rrezikun bërthamor kryesisht përmes prizmit të terrorizmit, jo të shtrëngimit shtetëror. Ky luks ka marrë fund.
Problemi nuk është më se parandalimi i zgjeruar amerikan po dobësohet. Ai po bëhet funksionalisht i pabesueshëm. Strategjia e Sigurisë Kombëtare e SHBA-së 2025 i jep përparësi mbrojtjes së atdheut, hemisferës perëndimore dhe Indo-Paqësorit, duke sinjalizuar qartë se Evropa duhet të mbajë barrën kryesore të mbrojtjes së saj.
Edhe nëse prania amerikane sot duket e qëndrueshme, asgjë nuk garanton se ajo do të mbetet e tillë nesër. Parandalimi nuk funksionon mbi shpresa, por mbi kapacitete, qëndrueshmëri dhe vendosmëri.
Hendeku evropian
Evropa po riarmatoset dhe po rikthen vullnetin strategjik. Por sapo tejkalohet sfera konvencionale, Evropa përballet me një boshllëk kritik.
Arsenalet bërthamore britanike dhe franceze janë të kufizuara dhe pak fleksibile për sinjalizim të kalibruar. Krahasuar me arsenalin jo-strategjik rus dhe opsionet e shumta të dorëzimit, evropianët kanë pak “çipa” për një lojë të besueshme përshkallëzimi.
Simulimet strategjike britanike – nga dokumentari “Lufta e Tretë Botërore” (2016) te podkasti “The Wargame” (2025) – tregojnë një ngurrim ekstrem për përshkallëzim, edhe përballë agresionit serioz. Franca shfaq më shumë vendosmëri, por pyetja mbetet brutalisht e thjeshtë:
A do të rrezikohej Parisi për Helsinkin?
Historia e Narvikut (1940) tregon se solidariteti ka kufij kur interesat jetike kombëtare vihen në rrezik.
Një pengesë bërthamore nordike
Danimarka, Finlanda, Islanda, Norvegjia dhe Suedia duhet të shqyrtojnë seriozisht mbrojtjen e tyre bërthamore. Një program thjesht kombëtar do të ishte financiarisht dhe politikisht shkatërrues. Por së bashku, vendet nordike përbëjnë një ekonomi prej rreth 1.9 trilion dollarësh, me bazë industriale, teknologji dhe disiplinë fiskale të mjaftueshme për një ekosistem bërthamor të përbashkët.
Një pengesë nordike nuk do të minonte NATO-n, por mund të integrohej brenda saj – ashtu si bashkëpunimi ajror nordik. Ajo do të forconte kohezionin evropian dhe transatlantik, jo ta dobësonte.
Legjitimiteti i jashtëm është po ashtu kritik: vendet nordike njihen si demokraci stabile, pa ambicie ekspansioniste. Një armë bërthamore e lindur nga kjo traditë do të shihej si mbrojtëse, jo revizioniste.
Barrierat morale dhe ligjore
Tabuja bërthamore nordike ka qenë historikisht shprehje e forcës morale. Sot, ajo rrezikon të kthehet në arratisje morale.
Realiteti ndërkombëtar po ndryshon: shtete evropiane kanë braktisur tabu të vjetra (minat kundër personelit, municionet thërrmuese) për arsye sigurie. Edhe Traktati i Mospërhapjes Bërthamore parashikon tërheqje nëse rrezikohet siguria kombëtare (Neni X).
Debate të ngjashme po zhvillohen në Korenë e Jugut, Japoni, Australi dhe Poloni. Deri sa nordikët të marrin një vendim, të tjerë mund ta kenë thyer tashmë tabunë.
Një doktrinë nordike
Një pengesë nordike do të përjashtonte kategorikisht sulmin e parë. Qëllimi do të ishte vetëm parandalimi dhe, në rast ekstrem, hakmarrja pas një sulmi bërthamor.
Kjo kërkon aftësi të besueshme goditjeje të dytë – kryesisht përmes forcave detare të mbijetuara, të mbështetura nga kapacitete ajrore dhe tokësore me përdorim të dyfishtë.
Komanda dhe kontrolli
Inovacioni real nordik mund të jetë komanda kolektive:
një autoritet bërthamor që rrotullohet midis krerëve të shteteve nordike, sipas një orari të paparashikueshëm, të mbikëqyrur nga një Këshill i Përhershëm i Sigurisë Nordike.
Kjo do të:
-
eliminonte pikat e vetme të presionit,
-
shpërndante barrën morale të vendimmarrjes,
-
kombinonte përmbajtjen nordike me paparashikueshmëri strategjike.
Përfundim: forcë për të ruajtur paqen
Paqja nuk është një gjendje morale, por një ekuilibër force. Dhe forca përfundimtare mbetet bërthamore.
Një pengesë bërthamore nordike nuk është zgjidhje e shpejtë dhe nuk duhet të zëvendësojë lidhjen transatlantike. Ajo do të ishte një shtyllë shtesë, jo një alternativë ndaj NATO-s.
Detyra strategjike e epokës sonë nuk është izolimi në strofulla të veçanta, por ndërtimi i një sistemi të ndërsjellë mbrojtjeje që e bën luftën aq të rrezikshme saqë askush të mos guxojë ta nisë.
Johannes Kibsgaard është nënkolonel norvegjez dhe instruktor i lartë i strategjisë në Kolegjin e Komandës dhe Shtabit të Mbrojtjes Norvegjeze në Oslo, si dhe doktorant në Universitetin e Bergenit.
Pikëpamjet e shprehura janë personale dhe nuk përfaqësojnë qëndrimin zyrtar të ushtrisë apo qeverisë norvegjeze.
