Nga Doga Eralp
Pas më shumë se një dekade ngritjeje të qetë por të qëndrueshme, industria e dronëve luftarakë të Turqisë ndodhet sot në një moment vendimtar. Me një prani gjithnjë e më të gjerë në Afrikë, Azinë Qendrore dhe Lindjen e Mesme, Ankaraja po përpiqet paralelisht të integrohet më thellë në strukturat industriale të mbrojtjes së NATO-s dhe Evropës. Kjo strategji e dyfishtë – zgjerimi agresiv i eksporteve drejt rajoneve të brishta dhe afrimi me ekosistemin perëndimor të mbrojtjes – po bëhet gjithnjë e më pak e qëndrueshme në një kontekst polarizimi gjeopolitik në rritje.
Në këtë fazë të re, diplomacia turke e dronëve përballet me një zgjedhje themelore: ndjekjen e dominimit global të tregut me kufizime minimale, ose integrimin e thelluar në strukturat perëndimore ushtarako-industriale që kërkojnë transparencë, llogaridhënie dhe koherencë politike. Kjo nuk është thjesht një dilemë tregtare, por një vendim strategjik i ekonomisë politike, me pasoja afatgjata për kohezionin e aleancës, balancat rajonale të fuqisë dhe të ardhmen e luftës pa pilot.
Ngritja e Baykar: Inovacioni i Mbështetur nga Shteti
Në qendër të industrisë turke të dronëve qëndron Baykar, kompania private e drejtuar nga Selçuk Bayraktar – dhëndri i Presidentit Recep Tayyip Erdoğan – dhe vëllai i tij Haluk. Në pak më shumë se një dekadë, Baykar u shndërrua nga një ndërmarrje vendase në një nga eksportuesit kryesorë globalë të dronëve luftarakë, e nxitur nga mbështetja shtetërore, investimet e qëndrueshme në R&D dhe një regjim eksporti tepër lejues.
Në vitin 2024, eksportet e Baykar arritën vlerën 1.8 miliardë dollarë, nga 1.2 miliardë një vit më parë, me rreth 90 për qind të të ardhurave që vinin nga tregjet e huaja. Platforma Bayraktar TB2 është provuar në beteja nga Libia dhe Siria deri në Ukrainë dhe Etiopi, duke u shndërruar në një simbol të luftës moderne asimetrike. Aktualisht, dronët e Baykar janë në shërbim në mbi 30 shtete.
Industria e mbrojtjes e Turqisë në tërësi gjeneroi 7.1 miliardë dollarë të ardhura në vitin 2024, me dronët e armatosur që përbëjnë rreth 700 milionë dollarë në shitje direkte dhe që mbështesin një ekosistem të gjerë municionesh, sensorësh dhe sistemesh ndihmëse.
Të lirë, efektivë dhe pa kushte
Tre faktorë shpjegojnë suksesin global të dronëve turq. Së pari, kostoja e ulët: një TB2 kushton shumë më pak se homologët amerikanë si MQ-9 Reaper, duke i bërë të arritshëm për ushtri me buxhete të kufizuara. Së dyti, efektiviteti i provuar në terren – nga sulmet precize te mbikëqyrja dhe lufta psikologjike. Së treti, mungesa e kushteve politike nga ana e Ankarasë, ndryshe nga furnitorët perëndimorë.
Kjo qasje “pa kushte” i ka bërë dronët turq veçanërisht tërheqës për regjime autoritare dhe qeveri në tranzicion, veçanërisht në Afrikën Sub-Sahariane. Por pikërisht këtu shfaqet paradoksi strategjik: në disa rajone dronët turq përforcojnë regjime autoritare që afrohen me Moskën dhe Pekinin, ndërsa në rajone të tjera shërbejnë si instrument frenimi kundër Rusisë, Kinës dhe Iranit. Kjo sugjeron se zgjedhjet e Ankarasë udhëhiqen më shumë nga logjika merkantiliste sesa nga një strategji koherente gjeopolitike.
Afrika Sub-Sahariane: Fitim tregtar, rrezik strategjik
Në Afrikën Sub-Sahariane, eksportet e dronëve turq janë përqendruar në regjime ushtarake me të dhëna të dobëta për të drejtat e njeriut. Në Sahel – Mali, Burkina Faso, Niger dhe Çad – dronët turq janë përdorur nga qeveri që njëkohësisht janë afruar me arkitekturën e sigurisë së mbështetur nga Rusia. Në Etiopi, TB2 u përdorën gjatë fushatës së dhunshme në Tigray; në Sudan, dronët turq janë përdorur në luftime urbane me popullsi të dendur.
Mungesa e mekanizmave të monitorimit të përdorimit përfundimtar dhe e llogaridhënies e ekspozon Turqinë ndaj akuzave se po kontribuon në dëmtimin e civilëve dhe destabilizimin e shteteve të brishta. Kjo jo vetëm dëmton imazhin e Ankarasë, por krijon edhe tensione me partnerët perëndimorë.
Dronët turq si instrument frenimi strategjik
Jashtë Afrikës Sub-Sahariane, tabloja ndryshon ndjeshëm. Në Afrikën e Veriut, Lindjen e Mesme, Kaukazin Jugor dhe Indo-Paqësor, dronët turq janë përdorur kryesisht nga shtete të lidhura ngushtë me SHBA-në. Në Libi, TB2 ishin vendimtarë në neutralizimin e sistemeve Pantsir të furnizuara nga Rusia dhe në përmbysjen e avantazhit të gjeneralit Khalifa Haftar. Në Ukrainë, dronët turq i dhanë Kievit një avantazh kritik në fazën fillestare të pushtimit rus. Në Azerbajxhan, përdorimi i TB2 ndryshoi ekuilibrin ushtarak në Nagorno-Karabakh.
Në Azinë Qendrore dhe Indo-Paqësor, dronët turq ndihmojnë qeveritë lokale të diversifikojnë burimet e armatimit dhe të reduktojnë varësinë nga Moska dhe Pekini. Edhe aleatë të fortë amerikanë si Japonia dhe Tajvani kanë shprehur interes për platformat turke.
Integrimi në NATO: një pivot racional
Në kontrast me këtë inkoherencë rajonale, integrimi i dronëve turq në ekosistemin e NATO përfaqëson një rrugë më të qëndrueshme strategjikisht. Tre zhvillime janë veçanërisht domethënëse: blerja e TB2 nga Polonia, anëtarësimi i Turqisë në koalicionin e dronëve të udhëhequr nga Letonia dhe blerja e Piaggio Aerospace nga Baykar, e ndjekur nga partneriteti me Leonardo në Itali për zhvillimin e dronëve në përputhje me standardet e NATO-s.
Këto hapa hapin dyert për tregun evropian të dronëve luftarakë – i parashikuar të arrijë 19 miliardë dollarë deri në vitin 2030 – por sjellin edhe shqyrtim më të madh rregullator, teknologjik dhe politik. Integrimi i plotë do të kërkojë standarde më të rrepta sigurie, certifikimi dhe kontrolli të eksporteve.
Koha e vendimit
Industria e dronëve mishëron tensionin thelbësor të politikës së jashtme turke: dëshirën për autonomi strategjike dhe përfitimet e integrimit perëndimor. Ky ekuilibër është gjithnjë e më i vështirë për t’u ruajtur. Turqia ka dy rrugë përpara: vazhdimin e një qasjeje merkantiliste pa kushte, ose konsolidimin e integrimit me NATO-n dhe partnerët evropianë përmes rregullimit, transparencës dhe harmonizimit strategjik.
Rruga e dytë – megjithëse kufizon disa tregje – ofron stabilitet afatgjatë, akses në zinxhirë të vlefshëm prokurimi dhe legjitimitet strategjik. Në fund, ky nuk është vetëm një vendim industrial, por një zgjedhje politike që do të përcaktojë rolin e Turqisë në rendin global të sigurisë në zhvillim.
Doga Eralp, Ph.D., është profesor i asociuar i studimeve të sigurisë në Kolegjin e Komandës dhe Shtabit në Universitetin e Korpusit të Marinës. Pikëpamjet e shprehura në këtë artikull janë ato të autorit dhe nuk pasqyrojnë domosdoshmërisht ato të Universitetit të Korpusit të Marinës, Departamentit të Mbrojtjes ose ndonjë pjese të qeverisë së SHBA-së.
