Nga Edoardo Barca
Rënia e regjimit INF e ka transformuar cenueshmërinë raketore të Evropës nga një debat teorik akademik në një urgjencë të prekshme operacionale. Ndërsa projekti evropian ELSA rrezikon të mbytet në mosmarrëveshjet kombëtare dhe fragmentimin industrial, Italia po përpiqet të pozicionohet si nyje doktrinare dhe industriale, duke ndjekur jo vetëm frenimin në krahun lindor, por edhe ndërtimin e një mekanizmi të vet shtrëngues në Mesdhe përmes zhvillimit të një doktrine të re raketore.
Fundi i INF dhe rikthimi i garës raketore
Në vitin 2019, Evropa u përball me një ndarje strategjike madhore me kolapsin e Traktatit INF (Forcat Bërthamore me Rreze të Mesme). Ky regjim, i nënshkruar nga SHBA-ja dhe Bashkimi Sovjetik pas krizës së euroraketave të viteve 1970–1980, ndalonte prodhimin dhe vendosjen e raketave tokësore me rreze 500–5,500 km, duke stabilizuar një nga balancat më të rrezikshme të Luftës së Ftohtë.
Me shfaqjen e fuqive të reja raketore jashtë këtij regjimi – Kina, India dhe Izraeli – dhe me zhvillimin nga Rusia të sistemeve si 9M729 (SSC-8) në shkelje të traktatit, administrata Trump pezulloi detyrimet amerikane dhe u tërhoq zyrtarisht nga INF më 2 gusht 2019. Ky akt hapi rrugën për një garë të re armatimesh, ku Rusia avancoi me Iskander-M, Iskander-1000 dhe më pas Oreshnik, ndërsa SHBA-ja nisi zhvillimin e platformave tokësore si Typhon.
Evropa, në kontrast, mbeti në një vakum strategjik.
“Hendeku i Raketave”: thembra e Akilit e autonomisë evropiane
Sot, kontinenti vuan nga ajo që mund të quhet pa ekzagjerim një hendek raketor: mungesa e aftësive tokësore me rreze të mesme dhe të gjatë veprimi, të prodhuara dhe të kontrolluara në mënyrë sovrane. Ndërsa Rusia disponon sisteme me rreze rreth 1,000 km – të afta të godasin nga Kaliningradi deri në thellësi të Evropës Qendrore – BE-ja mbështetet pothuajse tërësisht në mburojën ajrore dhe në frenimin e deleguar te aleati amerikan.
Siç paralajmëronte Giulio Douhet, babai i doktrinës moderne ajrore:
“Nuk e dekurajon kundërshtarin duke i treguar mburojën, por duke e bërë të ndiejë peshën e shpatës mbi kokë.”
Evropa ka ndërtuar mburoja, por ka hequr dorë nga shpata.
Zgjidhja amerikane: mbulim emergjent, jo sovranitet
Vendosja nga SHBA-ja e sistemeve SM-6, Tomahawk dhe platformave hipersonike eksperimentale si Dark Eagle/LRHW në Gjermani përbën një zgjidhje emergjente, por jo strukturore. Ajo forcon projektimin amerikan të forcës në Evropë, por njëkohësisht e ekspozon kontinentin ndaj një vasaliteti teknologjik dhe doktrinar: furnizime, logjistikë, cloud, zinxhirë të dhënash dhe kontroll operacional mbeten jashtë sovranitetit evropian.
Në një kontekst ku SHBA-ja po ri-orienton prioritetet drejt Indo-Paqësorit dhe Lindjes së Mesme, kjo “shpatë e Damokleut” rrezikon të shndërrohet në ultimatum strategjik.
Dimensioni hibrid: raketat pa sovranitet dixhital janë të pambrojtura
Mungesa e aftësive raketore konkurruese nuk është vetëm problem kinetik. Pa kontroll mbi spektrin elektromagnetik, cloud-in sovran, satellitët dhe zinxhirin e synimit, çdo aset goditës rrezikon të neutralizohet “majtas lëshimit” – përmes sulmeve kibernetike, ndërhyrjeve elektronike ose sabotimit logjistik. Shembujt rusë në Ukrainë, nga sulmi ndaj Viasat (2022) deri te ndërhyrjet satelitore të vitit 2025, janë paralajmërime të qarta.
ELSA: ambicie evropiane, realitet i fragmentuar
Iniciativa ELSA (European Long-range Strike Approach), e lançuar në vitin 2024 nga Franca, Gjermania, Italia dhe Polonia, synon zhvillimin e lëshuesve tokësorë me rreze 1,000–2,000 km. Por projekti rrezikon të paralizohet nga nacionalizmi industrial: Franca po zhvillon një LCM kombëtare, vendet nordike po ndjekin UAV-të e tyre, ndërsa afatet reale shkojnë përtej vitit 2030.
Rezultati është paradoksal: urgjenca e frenimit shtyn shtetet drejt zgjidhjeve “off-the-shelf” amerikane, duke e minuar vetë sovranitetin që ELSA synon të ndërtojë.
Italia si nyje strategjike: nga realizmi i kushtëzuar te lidershipi pragmatik
Italia ka zgjedhur një qasje realiste: blerja e AGM-158 JASSM-ER për flotën F-35 siguron një aftësi të menjëhershme, por të përkohshme. Paralelisht, Roma po investon në një arkitekturë evropiane të plotë përmes MBDA, Leonardo dhe programit STRATUS (ish FC/ASW), i cili parashikon:
-
STRATUS LO – raketë subsonike stealth për depërtim të thellë
-
STRATUS RS – raketë supersonike/hiper-manovruese për goditje të shpejtë
Dorëzimi i sistemeve SAMP/T NG dhe Grifo në janar 2026 shënon një kthesë: për herë të parë, një shtet evropian (së bashku me Francën) disponon një arkitekturë IAMD tërësisht sovrane – nga sensori te interceptori.
Mesdheu si teatër vendimtar
Pozicioni gjeografik i Italisë e shndërron atë në urë midis dy fronteve:
– frenimit lindor ndaj Rusisë
– stabilitetit dhe projektimit të forcës në Mesdheun e Madh, përballë presionit rus, turk dhe fragmentimit afrikan.
Pa aftësi të besueshme raketore dhe mbrojtje të infrastrukturës kritike (porte, tubacione, kabllo nënujore), Roma rrezikon të humbasë relevancën strategjike në një nga nyjet kryesore të tregtisë globale.
Përfundim: nga hendeku te autonomia
Boshllëku i raketave nuk është vetëm një problem ushtarak; është një provë politike për Evropën. Italia po përpiqet ta kthejë këtë hendek në një katalizator autonomie reale – jo kundër NATO-s, por përtej varësisë totale. Nëse ELSA dështon, Evropa do të mbetet mburojë pa shpatë. Nëse konsolidohet rreth një bërthame industriale dhe doktrinare, mund të shënojë fillimin e një sovraniteti gjeopolitik të vonuar, por të domosdoshëm.
