Nga: Farah N. Jan
Lufta e fundit midis Shteteve të Bashkuara, Izraelit dhe Iranit ka ngritur një debat të thellë në qarqet akademike dhe strategjike: a u fut Uashingtoni në konflikt për shkak të interesit të tij të drejtpërdrejtë, apo si pasojë e një angazhimi të pakushtëzuar ndaj një aleati?
Sipas analizave të fundit në studimet e marrëdhënieve ndërkombëtare, vendimi amerikan nuk u bazua në një sulm të drejtpërdrejtë ndaj territorit të SHBA-së. Përkundrazi, vendimi duket se lidhej me vlerësimin se një operacion ushtarak izraelit kundër Iranit do ta bënte të pashmangshme përfshirjen amerikane.
Kjo situatë rikthen në vëmendje një koncept të njohur në teorinë e aleancave: rrezikun e “zënies në kurth” nga partnerët më të vegjël strategjikë.
Kur një aleat përcakton agjendën e luftës
Sipas deklaratave të bëra nga Sekretari amerikan i Shtetit Marco Rubio në informimet për Kongresin, administrata amerikane kishte arritur në përfundimin se një operacion izraelit do të provokonte një reagim iranian kundër forcave amerikane në rajon.
Në këtë logjikë, zgjedhja nuk ishte midis luftës dhe paqes, por midis dy skenarëve:
-
të bashkohej SHBA me Izraelin në sulm
-
ose të priste hakmarrjen iraniane ndaj forcave amerikane
Ky arsyetim nuk u formulua në termat e një casus belli të drejtpërdrejtë, por në logjikën e mbrojtjes së forcave amerikane dhe të menaxhimit të kohës së përshkallëzimit.
Dilema klasike e aleancave
Shkencëtari politik Glenn Snyder e përshkroi këtë fenomen si dilema e sigurisë së aleancës.
Sipas kësaj teorie, shtetet përballen me dy rreziqe të kundërta:
-
Frika e braktisjes – aleati mund të mos të mbështesë në momentin kritik
-
Frika e zënies në kurth – aleati mund të të tërheqë në një konflikt që nuk është në interesin tënd
Kur një fuqi e madhe ofron mbështetje të pakushtëzuar, ajo eliminon frikën e braktisjes për aleatin e saj, por në të njëjtën kohë rrit rrezikun e përshkallëzimit.
Në këtë rast, analiza argumenton se Izraeli mund të veprojë me më shumë vendosmëri ushtarake duke ditur se mbështetja amerikane është pothuajse automatike.
Precedenti historik: “çeku i bardhë” i vitit 1914
Koncepti i “çekut të bardhë” ka një precedent historik të njohur. Në vitin 1914, Wilhelm II i dha mbështetje të pakushtëzuar Perandorisë Austro-Hungareze në konfliktin e saj me Serbinë.
Rezultati ishte përshkallëzimi i krizës ballkanike në një konflikt global që përfshiu:
-
Rusinë
-
Francën
-
Britaninë e Madhe
Shembulli historik përdoret shpesh për të treguar se si mbështetja e pakushtëzuar ndaj një partneri rajonal mund të çojë në konflikte më të gjera se sa ishte parashikuar.
Evolucioni i marrëdhënies SHBA–Izrael
Marrëdhënia midis SHBA dhe Izraelit nuk është e bazuar në një traktat formal të mbrojtjes së ndërsjellë. Megjithatë, në praktikë ajo ka funksionuar si një partneritet strategjik shumë i fortë.
Historikisht, kjo marrëdhënie ka kaluar disa faza.
Në vitin 1956, gjatë krizës së Krizës së Suezit, Presidenti amerikan Dwight D. Eisenhower detyroi Izraelin të tërhiqej nga Sinai duke kërcënuar me sanksione dhe ndërprerje të ndihmës.
Por situata ndryshoi pas luftës së Yom Kippur War në vitin 1973, kur administrata e Richard Nixon ndërmori një operacion të madh furnizimi ajror për Izraelin.
Që nga ajo kohë, marrëdhënia është shndërruar gradualisht në një garanci strategjike pothuajse të pakushtëzuar.
“Kulti i ofensivës” dhe iluzioni i luftërave të shpejta
Një tjetër koncept i rëndësishëm në analizën e konfliktit është ai që studiuesi Stephen Van Evera e quajti “kulti i ofensivës”.
Para Luftës së Parë Botërore, shumë fuqi evropiane besonin se:
-
sulmi i shpejtë do të siguronte fitore vendimtare
-
vonesa do të dobësonte pozicionin strategjik
Ky besim rezultoi i gabuar dhe çoi në një luftë të gjatë dhe shkatërruese.
Sipas kritikëve të politikës aktuale, një logjikë e ngjashme mund të jetë në veprim edhe sot: ideja se sulmet precize dhe operacionet ajrore mund të prodhojnë ndryshim të shpejtë të regjimit.
Kufijtë e fuqisë ushtarake
Studimet mbi fuqinë ajrore tregojnë se bombardimet mund të degradojnë kapacitetin ushtarak të një shteti, por rrallë prodhojnë rezultate të qëndrueshme politike.
Shembuj të përmendur shpesh përfshijnë:
-
rrëzimin e regjimit të Saddam Hussein në Irak
-
ndërhyrjen e NATO në Libi kundër Muammar Gaddafi
Në të dy rastet, regjimet u rrëzuan, por stabiliteti politik afatgjatë nuk u arrit.
Problemi strukturor i aleancave
Analiza nuk argumenton se Izraeli e ka manipuluar SHBA-në përmes ndikimit politik.
Argumenti është më shumë strukturor: kur një fuqi e madhe i jep një partneri më të vogël mbështetje të pakushtëzuar, ajo i transferon atij partneri një pjesë të fuqisë për të përcaktuar agjendën strategjike.
Ky fenomen ishte i njohur edhe për kancelarin gjerman Otto von Bismarck, i cili paralajmëronte se aleancat e pakushtëzuara mund të tërhiqnin fuqitë e mëdha në luftëra që nuk i shërbejnë interesave të tyre.
A është i mundur një korrigjim strategjik?
Disa ekspertë argumentojnë se SHBA mund të rikthejë një ekuilibër në marrëdhënien strategjike me Izraelin përmes:
-
kushtëzimit të ndihmës ushtarake
-
ruajtjes së paqartësisë strategjike
-
izolimit të kanaleve diplomatike nga presioni i aleancave
Një model i tillë është përdorur për dekada në marrëdhëniet e SHBA me Tajvan, ku paqartësia strategjike ka shërbyer si mekanizëm për të frenuar përshkallëzimin.
Përfundim: aleancat dhe rreziku i përshkallëzimit
Aleancat janë një pjesë e përhershme e politikës ndërkombëtare dhe shpesh kontribuojnë në stabilitetin e sistemit global. Megjithatë, historia tregon se aleancat e pakushtëzuara mund të krijojnë rreziqe të mëdha për përshkallëzim.
Në rastin e konfliktit me Iranin, pyetja kryesore mbetet nëse përfshirja amerikane ishte rezultat i një interesi të drejtpërdrejtë strategjik apo pasojë e një strukture aleance që e bëri luftën pothuajse të pashmangshme.
Nëse kjo dilemë nuk adresohet në nivel strategjik, rreziku është që politika e jashtme e një fuqie të madhe të përcaktohet gjithnjë e më shumë nga vendimet e partnerëve më të vegjël – një situatë që historia ka treguar se mund të ketë pasoja të rënda për stabilitetin ndërkombëtar.
Farah N. Jan është lektore e lartë në Programin e Marrëdhënieve Ndërkombëtare në Universitetin e Pensilvanisë, e specializuar në sigurinë bërthamore dhe politikën e sigurisë ndërkombëtare. Hulumtimi i saj përqendrohet në aleancat dhe rivalitetet në Lindjen e Mesme dhe Azinë Jugore.
