Nga: Alberto Evangelisti
Alberta nuk është thjesht një provincë e pasur me naftë. Sot ajo po kthehet në një nyje strategjike ku përplasen tre forca të mëdha: tranzicioni klimatik federal, polarizimi ideologjik i Amerikës së Veriut, dhe logjika e sigurisë energjetike. Dhe kur këto tre rryma bashkohen, rezultati nuk është debat “lokal”, por një çarje potenciale brenda G7 me jehonë në të gjithë Perëndimin.
1) Çfarë e bën Albertën kaq të rrezikshme për stabilitetin kanadez?
Nafta dhe gazi janë identitet ekonomik + politik. Nëse Otava shtrëngon rregullat klimatike, Alberta e lexon si kërcënim ekzistencial, jo si “politikë publike”.
-
Industria e naftës së rërave (oil sands) mbetet boshti i prodhimit: Reuters e përshkruan prodhimin e rërave të naftës rreth 3.3 milion fuçi/ditë dhe si burimin kryesor të rritjes së prodhimit kanadez.
-
Ndërkohë, kursi federal i çmimit të karbonit ka qenë i projektuar të rritet deri në 170 CAD/ton (2030) – dhe edhe pse politika po lëkundet, ky objektiv ka qenë “pika e ndezjes” në marrëdhënien Otavë–Edmonton.
Këtu hyn elementi gjeopolitik: sa më i madh presioni federal, aq më shumë Alberta kërkon “dalje” – jo domosdoshmërisht secesion të menjëhershëm, por autonomi faktike që e lidh ekonominë direkt me SHBA-në.
2) “Sovranitet” provincial: nga retorikë në instrument presioni
Alberta ka krijuar një model “mosbashkëpunimi” si mjet negociues – me logjikën: nëse Otava e bën politikën e energjisë fushëbetejë, Edmonton do ta bëjë kushtetutshmërinë fushëbetejë.
Ky është mekanizëm tipik i politikës së “qeverisjes së dyfishtë”: formalisht brenda federatës, praktikisht me sjellje konfederale. Edhe kur këto veprime duken “performative”, ato rrisin koston politike për Otavën dhe e normalizojnë idenë se ligji federal mund të sfidohet sistematikisht.
3) Kthesa e madhe: Carney, taksa e karbonit dhe “dritarja e rrezikut”
Një element që ndryshon terrenin është politika federale: Reuters raportoi se Kryeministri Mark Carney hoqi takson federale të karbonit për konsumatorët (consumer carbon tax), ndërsa ruajti skemën për industrinë.
Kjo është e rëndësishme për Albertën në dy mënyra:
-
Ul temperaturën politike (një nga flamujt kryesorë të revoltës).
-
Por njëkohësisht konfirmon narrativën e Albertës se presioni funksionon: “u tërhoqën sepse u detyruan”.
Në gjeostrategji, ky është problem klasik: kur një aktor sheh se kërcënimi sjell lëshime, ai e përsërit taktikën.
4) “MAGA soft power”: pse SHBA-ja s’është thjesht spektatore
Këtu del dimensioni më “i pistë” (dhe më real): ndikimi konservator amerikan nuk ka nevojë të dërgojë trupa; mjafton të dërgojë narrativë, media, rrjete dhe premtime ekonomike.
Financial Times raportoi se separatistë të Albertës kanë zhvilluar kontakte me zyrtarë amerikanë dhe kanë kërkuar skenarë mbështetjeje financiare për një tranzicion të mundshëm.
Kjo nuk do të thotë se Uashingtoni “po ndërton shtetin e 51-të” nesër. Do të thotë diçka më cinike dhe më e mundshme: të mbash Kanadanë nën presion dhe ta kesh Albertën si levë në lojën energjetike dhe ideologjike.
Nëse Alberta është “Teksasi i Kanadasë”, atëherë për disa qarqe në SHBA ajo është edhe:
-
rezervuar energjie,
-
laborator politik,
-
pike presioni ndaj Otavës.
5) Referendumi: jo secesion “nesër”, por destabilizim “sot”
AP raportoi se Alberta ka lëvizur për të ulur pragun për iniciativa qytetare dhe referendum (logjikë: ta bëjë më të lehtë ta kthesh idenë e sovranitetit në mobilizim elektoral).
Edhe nëse pavarësia mbetet minoritare, efekti strategjik është ky:
-
tregjet fillojnë të çmimojnë rrezik,
-
investitorët kërkojnë premium,
-
federata shpenzon kapital politik duke menaxhuar krizë identitare,
-
dhe kundërshtarët e jashtëm e shohin G7 si më pak koherent.
6) Tre skenarë realistë (2026–2029)
Skenari A: De-eskalim i kontrolluar (më i miri, por i brishtë)
Carney e ul konfliktin klimatik, Alberta merr disa fitore fiskale/energjitike, retorika separatiste mbetet mjet presioni. Kjo kërkon kompromis të vazhdueshëm.
Skenari B: Autonomi faktike pa secesion (më i mundshmi)
Alberta mbetet në Kanada, por krijon regjim “pothuaj konfederal”: mosbashkëpunim selektiv, marrëveshje energjetike të orientuara drejt SHBA-së, dhe politikë të brendshme të bazuar te identiteti anti-Otavë.
Skenari C: Spiralë krize (referendum + bllokim kushtetues)
Një cikël zgjedhor federal i nxehtë + polarizim amerikan + goditje ekonomike (çmimi i naftës, recesion, luftë tregtare) mund ta kthejë çështjen në “moment historik”. Edhe pa fituar pavarësia, Kanada mund të futet në krizë kushtetuese.
7) Pse kjo ka rëndësi për Perëndimin (jo vetëm për Kanadanë)
Në një epokë ku rendi transatlantik është më i paqëndrueshëm dhe shtetet po kthehen te “siguria e burimeve”, Alberta është:
-
nyje e sigurisë energjetike për Amerikën e Veriut,
-
shenjë dobësie politike brenda një vendi kyç të G7,
-
rast prove për ndërhyrje përmes narrativës (jo tankeve).
Dhe po ta them troç: nëse Perëndimi s’e mban dot kohezionin brenda shtëpisë së vet, si do ta menaxhojë garën globale jashtë saj?
