Nga Elena Cioffi
Në vitet e fundit, Bashkimi Evropian është gjetur gjithnjë e më i ekspozuar ndaj presionit të jashtëm ekonomik dhe tregtar, në një rend ndërkombëtar të shënuar nga rikthimi i konkurrencës mes fuqive të mëdha dhe nga përdorimi i tarifave si instrument politik. Në këtë kontekst, Instrumenti Kundër-Shtrëngimit (Anti-Coercion Instrument – ACI) paraqitet si një risi strategjike që synon të kombinojë diplomacinë parandaluese me masa ekonomike të synuara, duke ripërcaktuar mënyrën se si BE-ja mbron sovranitetin e saj vendimmarrës dhe stabilitetin e tregtisë ndërkombëtare.
Nga tregtia e bazuar në rregulla te gjeopolitika e fuqisë
Gjatë dekadës së fundit, tregtia globale ka kaluar nga një sistem relativisht i bazuar në rregulla të përbashkëta në një arenë hapur gjeopolitike. Paraliza e Organizata Botërore e Tregtisë dhe rikthimi i politikës së fuqisë në marrëdhëniet ekonomike i kanë shndërruar tarifat, sanksionet dhe kufizimet rregullatore në leva strategjike. Në këtë mjedis, BE-ja – tradicionalisht e orientuar drejt multilateralizmit dhe fuqisë rregullatore – shpesh është gjendur në një pozicion strukturalisht të cenueshëm.
Instrumenti Kundër-Shtrëngimit: çfarë është dhe pse u krijua
ACI hyri në fuqi më 27 dhjetor 2023 dhe u pagëzua shpejt si “bazuka tregtare” e Evropës. Metafora nuk është e rastësishme: instrumenti është menduar më shumë për të dekurajuar sesa për t’u përdorur, duke sinjalizuar se BE-ja ka tashmë mjete të besueshme për t’iu përgjigjur shtrëngimit ekonomik.
Sipas përkufizimit zyrtar, shtrëngimi ekonomik ndodh kur një vend i tretë përpiqet të detyrojë BE-në ose një shtet anëtar të ndryshojë një vendim sovran përmes masave që prekin tregtinë ose investimet. Risia e ACI-së qëndron pikërisht në këtë fokus: nuk synon të korrigjojë shtrembërime tregu, por të mbrojë autonominë vendimmarrëse të Bashkimit.
Forca e instrumentit qëndron në paqartësinë strategjike dhe në gamën e gjerë të opsioneve që ofron: nga kufizime në shërbime dhe investime, te ndërhyrje në prokurimin publik, tregjet financiare apo të drejtat e pronësisë intelektuale. Kjo fleksibilitet e justifikon etiketimin si “bazukë”.
Nga rasti i Lituanisë te nevoja për një përgjigje të shpejtë
Ideja e ACI-së u artikulua fillimisht nga Komisioni Evropian në vitin 2021, pas ngjarjeve që ekspozuan dobësitë e BE-së. Rasti më domethënës ishte ai i Lituanisë, e cila u përball me kufizime tregtare nga Kina pas hapjes së një zyre përfaqësuese tajvaneze në Vilnius. Kompanitë lituaneze u përballën me pengesa doganore, ndërprerje kontratash dhe vështirësi logjistike, ndërsa BE-ja nuk kishte një instrument të shpejtë dhe të dedikuar për reagim.
ACI u krijua pikërisht për të mbushur këtë boshllëk, duke i dhënë Brukselit një bazë të qartë ligjore për veprim në raste presioni të jashtëm me natyrë gjeopolitike.
Si funksionon ACI: nga vlerësimi te kundërmasat
Procesi i ACI-së zhvillohet në disa faza të qarta:
-
Faza e vlerësimit
Komisioni Evropian, me nismën e vet ose me kërkesë të një shteti anëtar, vlerëson nëse veprimet e një vendi të tretë përbëjnë shtrëngim ekonomik. Kjo fazë zgjat zakonisht deri në katër muaj. -
Vendimmarrja politike
Nëse shtrëngimi konfirmohet, Komisioni i propozon Këshillit të BE-së një akt zbatues. Vendimi merret relativisht shpejt, brenda 8–10 javësh. -
Angazhimi diplomatik
Edhe pas konfirmimit, prioritet mbetet zgjidhja përmes dialogut, ndërmjetësimit ose arbitrazhit, për sa kohë pala tjetër vepron me mirëbesim. -
Masat reagimi (si mjet i fundit)
Nëse dialogu dështon, BE-ja mund të vendosë masa të synuara: kufizime tregtare, kontrolle eksporti, kufizime investimesh apo masa të tjera ekonomike proporcionale.
Masat publikohen në mënyrë transparente dhe pezullohen sapo të mos jenë më të nevojshme; BE-ja ruan gjithashtu të drejtën për të kërkuar dëmshpërblim sipas së drejtës ndërkombëtare.
Implikimet strategjike dhe kufizimet
Aktivizimi i ACI-së do të kishte një peshë të madhe simbolike dhe politike. Siç ka theksuar Komisioneri Evropian për Tregtinë, Valdis Dombrovskis, edhe vetë përdorimi i instrumentit dërgon një sinjal të fortë uniteti dhe vendosmërie.
Strategjikisht, ACI i jep BE-së mundësinë të kundërpërgjigjet ndaj përshkallëzimit ekonomik, duke dekurajuar aktorët e jashtëm që testojnë kufijtë e tolerancës evropiane. Megjithatë, efektiviteti i tij varet nga tre faktorë kyç: uniteti politik, proporcionaliteti i masave dhe besueshmëria e kërcënimit.
Përfundim
Instrumenti Kundër-Shtrëngimit nuk është thjesht një rregullore teknike, por shenjë e një kthese gjeoekonomike në politikën e BE-së. Ai sinjalizon se Bashkimi është i gatshëm të kalojë nga një qasje thjesht rregullatore drejt përdorimit të fuqisë ekonomike si mjet parandalues. Në një rend global gjithnjë e më konfliktual, ACI synon të mbrojë sovranitetin evropian jo përmes konfrontimit të menjëhershëm, por përmes parandalimit të besueshëm.
Nëse përdoret me maturi dhe unitet, “bazuka” evropiane mund të mbetet më e fuqishme pikërisht duke mos u qëlluar kurrë.
