Nga Fenja Tramsen
Në janar 2025, kur administrata Trump ngriu pothuajse të gjithë ndihmën e huaj, mbi 1,000 kuzhina komunale emergjente në Sudan u mbyllën brenda pak javësh. Gjysmë milioni persona të zhvendosur humbën aksesin në ujë të pastër. Kushtet e urisë, të mbajtura deri atëherë nën kontroll, u shndërruan në krizë të hapur. Brenda pak muajsh, anijet ruse të grurit mbërritën në portet afrikane dhe delegacionet bujqësore kineze u shtrinë në të gjithë kontinentin.
Vendimet e marra në Uashington shënuan fundin e më shumë se shtatë dekadave të dominimit amerikan në ndihmën humanitare ushqimore dhe hapën rrugën për ngritjen e dy fuqive me modele thelbësisht të ndryshme: Kina dhe Rusia.
Për herë të parë që nga Lufta e Dytë Botërore, Shtetet e Bashkuara hoqën dorë nga roli i tyre si garantuesi kryesor global ndaj krizave të urisë. Boshllëku që u krijua nuk po mbushet me neutralitet humanitar, por me sisteme ushqimore të projektuara për të krijuar varësi afatgjata. Mënyra se si funksionojnë këto modele dhe çmimi real që paguajnë vendet përfituese do të përcaktojë se cilat shtete ruajnë sovranitetin ushqimor dhe cilat shndërrohen në klientë të një epoke të re kolonializmi bujqësor.
Tërheqja Amerikane: Fundi i një paradigme humanitare
Kur Urdhri Ekzekutiv 14169 pezulloi pothuajse gjithë ndihmën e huaj për 90 ditë në janar 2025, u shemb menjëherë parashikueshmëria mbi të cilën mbështetet ndihma humanitare efektive. Byroja për Ndihmë Humanitare e USAID-it kishte shpëtuar rreth tre milionë jetë çdo vit. Në vende si Sudani, Jemeni, Etiopia dhe Sudani i Jugut, ngrirja e ndihmës shkatërroi brenda natës rrjete shpërndarjeje që ishin ndërtuar për vite me radhë.
Edhe pse ndihma ushqimore amerikane ka qenë gjithmonë e ndërthurur me interesa politike, ajo ruante të paktën parimin e ndihmës së bazuar në nevojë. Uashingtoni dërgonte ushqim edhe në vende që votonin kundër tij në OKB. Gjatë urisë së viteve ’90, madje edhe Koreja e Veriut mori drithëra amerikane. Ky parim – se uria mund të adresohet pa quid pro quo të qartë politik – tani po zhduket.
Evropa, ndonëse mbetet donatore e rëndësishme, nuk ka as shkallën dhe as koordinimin për të zëvendësuar kapacitetin amerikan. Për më tepër, shumë shtete evropiane kanë shkurtuar buxhetet e ndihmës për t’i zhvendosur drejt shpenzimeve ushtarake. Hapësira e lënë nga SHBA-të nuk po mbetet bosh për shumë kohë.
Modeli Rus: Diplomacia e Drithërave si Levë Gjeopolitike
Qasja ruse ndaj ndihmës ushqimore është thellësisht transaksionale. Pas pushtimit të Ukrainës, Moska e ka shndërruar grurin në mjet ndikimi strategjik. Në fillim të vitit 2025, Rusia njoftoi dërgimin e 200,000 tonëve drithëra falas në gjashtë vende afrikane, përfshirë Somalinë, Republikën e Afrikës Qendrore dhe Malin.
Koha nuk është rastësore. Dërgesat përkojnë me zgjerimin e pranisë ruse të sigurisë në Sahel dhe Bririn e Afrikës. Gruri shoqërohet me armë, trajnim ushtarak dhe, në disa raste, me kërkesa për baza apo mbështetje diplomatike. Ky model krijon varësi të drejtpërdrejtë politike: ushqimi sot, siguria dhe votat nesër.
Megjithatë, diplomacia ruse e drithërave ka kufizime strukturore. Eksportet ruse të grurit kanë rënë ndjeshëm dhe konkurrenca globale po e dobëson këtë instrument. Modeli funksionon vetëm për aq kohë sa Rusia mund të përballojë dhurimin e një burimi që përndryshe do ta shiste.
Modeli Kinez: Varësi përmes Zhvillimit
Ndryshe nga Rusia, Kina po ndërton një arkitekturë afatgjatë varësie. Në tetor 2025, Aleanca e Inovacionit Bujqësor Kinë–Afrikë mblodhi qindra shkencëtarë dhe politikëbërës për transferim teknologjie dhe zhvillim kulturash rezistente ndaj klimës. Pekini shpalli gjithashtu politika zero-tarifore për 53 vende afrikane, duke hapur tregun kinez për produktet e tyre bujqësore.
Ky model nuk bazohet në dërgesa emergjente, por në infrastrukturë të përhershme: qendra teknologjike, sisteme ujitjeje, fara dhe standarde prodhimi të dizajnuara sipas modeleve kineze. Përfitimet janë reale – rritje produktiviteti dhe zhvillim rural – por kostoja është humbja graduale e autonomisë.
Pasi një sistem bujqësor ndërtohet mbi teknologji, fara dhe standarde kineze, largimi nga ky model bëhet jashtëzakonisht i kushtueshëm. Varësia nuk është vetëm financiare, por edhe teknologjike dhe politike. Kina fiton ndikim pa përdorur shtrëngim të hapur, duke e lidhur sigurinë ushqimore me pajtueshmërinë diplomatike.
Kush do të dominojë – dhe pse ka rëndësi
Në vitin 2026, konkurrenca midis këtyre modeleve do të përshpejtohet. Etiopia, Somalia dhe Sudani tashmë po kombinojnë ndihmën ruse me investimet kineze, duke mbyllur varësi që do të zgjasin dekada. Lehtësimi afatshkurtër po shkëmbehet me kufizime të përhershme të sovranitetit ushqimor dhe politik.
Kjo ka rëndësi sepse ndihma humanitare e bazuar në nevojë, me gjithë mangësitë e saj, krijonte një ndarje midis vuajtjes njerëzore dhe llogaritjes strategjike. Ky parim po zëvendësohet nga një realitet më cinik: uria si levë pushteti.
Deri në fund të vitit 2026, harta globale e sigurisë ushqimore do të jetë rrënjësisht ndryshe. Kina do të kontrollojë pjesë të mëdha të infrastrukturës bujqësore në Afrikë. Rusia do ta ketë shndërruar grurin në instrument sigurie dhe influence. Shtetet e Bashkuara do të kenë provuar se shtatë dekada lidershipi humanitar mund të çmontohen brenda një mandati të vetëm presidencial.
Dhe qindra miliona njerëz do të jetojnë në një botë ku uria nuk trajtohet më si krizë që duhet zgjidhur, por si mjet që duhet shfrytëzuar.
Fenja Tramsen punon në fushën e sigurisë ushqimore pranë Delegacionit të Bashkimit Evropian në organizatat e Kombeve të Bashkuara në Romë. Pikëpamjet e shprehura janë personale dhe nuk pasqyrojnë qëndrimet e BE-së ose të institucioneve me të cilat ajo është e lidhur.
