Nga Dokhi Fassihian
Ndërsa Irani përballet me pasojat e dhunës masive shtetërore dhe me rrezikun e përshkallëzimit ushtarak nga Shtetet e Bashkuara, debati mbi të ardhmen politike të vendit ka hyrë në një fazë të re. Ajo që e dallon këtë moment nuk është vetëm shkalla e shtypjes, por konvergjenca e lodhjes së brendshme me presionin e jashtëm, e cila ka ngushtuar ndjeshëm hapësirën e manovrimit të regjimit. Pyetja që dikur shtyhej – çfarë ndodh pas udhëheqësit suprem – tani është bërë qendrore, madje e artikuluar hapur edhe nga Donald Trump. Përgjigjja ndaj saj do të ndikojë jo vetëm të ardhmen e Iranit, por edhe stabilitetin rajonal.
Një sistem politik hibrid dhe paradoksi i pjesëmarrjes
Irani nuk është demokraci liberale, por as një juntë ushtarake apo diktaturë personaliste pa institucione. Ai ruan zgjedhje të rregullta, institucione të zgjedhura dhe një shkallë të kufizuar, por reale, konkurrimi politik. Presidenti, parlamenti dhe këshillat lokale zgjidhen me votë. Megjithatë, këto institucione nuk përkthejnë pjesëmarrjen në sovranitet popullor, sepse pushteti real qëndron mbi to.
Organet e pazgjedhura të lidhura me udhëheqësin suprem – veçanërisht aparati i sigurisë dhe gjyqësori – kufizojnë autoritetin e institucioneve përfaqësuese dhe i nënshtrojnë ato një qendre të vetme vendimmarrjeje. Rezultati është një sistem që toleron pjesëmarrjen, por neutralizon llogaridhënien: zgjedhje pa sovranitet, qeverisje pa autoritet përfundimtar.
Dështimi i reformës graduale
Që nga fundi i viteve 1990, përpjekjet reformiste – sidomos gjatë presidencës së Mohammad Khatamit – testuan mundësinë e ndryshimit gradual nga brenda sistemit. Zgjerimi i lirive, forcimi i shoqërisë civile dhe ribalancimi institucional u provuan, por hasën kufijtë strukturorë të rendit politik.
Lëvizja e Gjelbër shënoi pikën e kthesës. Kur sfida elektorale u perceptua si kërcënim për autoritetin e pazgjedhur, përgjigjja ishte shtypja, jo akomodimi. Që atëherë, kandidimi u kufizua gjithnjë e më shumë, pushteti u centralizua dhe pjesëmarrja politike u bë kryesisht pragmatike: një mjet për të kufizuar dëmin, jo për të ndryshuar sistemin.
Kriza e trashëgimisë dhe kufijtë e autoritetit
Për më shumë se dy dekada, rendi politik iranian është ndërtuar rreth një figure të vetme. Sot, Ali Khamenei, 86 vjeç, përfaqëson një autoritet që po i afrohet pashmangshmërisht tranzicionit. Problemi nuk është mungesa e mekanizmave kushtetues për trashëgimi, por mungesa e konsensusit se një udhëheqës i ri suprem mund të riprodhojë autoritetin pa thelluar krizën e legjitimitetit.
Zyra e udhëheqësit suprem është bërë politikisht e kushtueshme për t’u trashëguar: shumë e përqendruar, shumë e ekspozuar dhe shumë e lidhur me shtypjen. Riprodhimi i saj përmes shtrëngimit rrezikon destabilizim të mëtejshëm.
Një zhvendosje de facto e pushtetit?
Në një skenar krize, autoriteti mund të zhvendoset jo përmes heqjes formale të udhëheqësit suprem, por përmes një akomodimi elitar që lejon institucionet e zgjedhura të bëhen qendra kryesore e qeverisjes në praktikë. Kjo mund të marrë forma të ndryshme: udhëheqje kolektive, rritje të rolit të ekzekutivit dhe parlamentit, ose zgjedhja e një pasardhësi që toleron ribalancim institucional si strategji mbijetese.
Propozimet për udhëheqje kolektive kanë qarkulluar prej vitesh, duke reflektuar përpjekjet për të zbehur autoritetin e personalizuar pa ndryshuar formalisht kushtetutën. Në histori, Irani ka përjetuar periudha ku institucionet e zgjedhura ushtronin autoritet praktik më të madh se sot – një precedent që mund të rishfaqet nën presion.
Rreziku i përshkallëzimit të jashtëm
Në këtë kontekst, veprimi ushtarak i jashtëm ka gjasa të prodhojë efekt të kundërt: të konsolidojë aparatin e sigurisë, të mbyllë debatin e elitës dhe të përjashtojë çdo akomodim të brendshëm. Historia e Republikës Islamike tregon se lufta e jashtme shpesh ka forcuar konsolidimin e brendshëm, jo dobësimin e tij.
Kjo nuk është një thirrje për demokratizim të menjëhershëm, as një amnisti për përgjegjësit e represionit. Është një vlerësim realist: krahasuar me militarizimin, fragmentimin ose shtypjen e ripërtërirë, një ribalancim pragmatik drejt institucioneve të zgjedhura është rruga më e besueshme për stabilitet të brendshëm dhe rajonal.
Përfundim
Irani po hyn në një fazë ku trashëgimia e autoritetit të përqendruar është bërë problem, jo zgjidhje. Pyetja nuk është nëse do të ketë ndryshim, por si dhe me çfarë kostoje. Një tranzicion i menaxhuar përmes akomodimit të elitës dhe forcimit praktik të institucioneve përfaqësuese mbetet alternativa më pak destabilizuese – për vetë Iranin dhe për rajonin.
