Nga Ali Murat Kursun
Kujtoni imazhin e gdhendur në memorien kolektive: një buldozer i drejtuar nga luftëtarët e vetëshpallur të Shtetit Islamik që shpërthen murin prej dheu në kufirin Irak–Siri, ndërsa militantët brohorasin mbi të. Ai moment nuk ishte thjesht një shkelje kufiri. Ishte një plumb i qëlluar drejt historisë së Lindjes së Mesme moderne. Analistët perëndimorë shpallën fundin e shteteve “artificiale”, ndërsa militantët festuan fundin e rendit ekzistues. Të gjithë gabuan.
Sot, ai berm kufitar është rikthyer, qëndron sërish në vend – jo si një relike e kolonializmit, por si një gomone shpëtimi. Kufijtë nuk u zhdukën; ata u shndërruan në instrumentin e fundit të mbijetesës. Zhvillimet që po shohim sot përfaqësojnë hakmarrjen e shtetit dhe rikthimin e një procesi të përgjakshëm, autokton të shtetformimit.
Që nga fillimi i mijëvjeçarit, rajoni është trajtuar si një laborator për eksperimente madhështore: nga “axhenda e lirisë” e administratës Bush, te idealizmi i Pranverës Arabe. Por duke parë sot rrënojat e Gazës dhe vijat e kalcifikuara të fronteve në Levant, pretendimi se Lindja e Mesme ka hyrë në kaos të përhershëm është një lexim dembel. Ajo që po shohim nuk është anarki e pafund, por një proces brutal dhe organik i rindërtimit të shtetit. Evropa pati nevojë për shkatërrimin e Luftës Tridhjetëvjeçare për të kuptuar vlerën e sovranitetit. Lindja e Mesme po mëson të njëjtin mësim në laboratorin e përgjakshëm të 25 viteve të fundit.
Ky është një moment Vestfalian i vonuar dhe i dhimbshëm. Një rend i imponuar nga jashtë po shembet dhe po lind, me kosto të lartë njerëzore, një ekosistem lokal realist. Në këtë epokë të re, monedha kryesore nuk janë më vlerat universale apo idealet liberale, por kapaciteti i papërpunuar dhe instinkti për mbijetesë. Ky restaurim nuk është i qetë, as i garantuar. Ai mbështetet mbi plagë të thella socio-ekonomike dhe aleanca të brishta, por është i pamohueshëm. Për politikëbërësit perëndimorë, kuptimi i këtij transformimi kërkon braktisjen e hartave mendore të viteve 2003 apo 2011 dhe pranimin e një realiteti të ashpër: epoka e inxhinierisë së Lindjes së Mesme ka dështuar. Tani është epoka e ballafaqimit me të mbijetuarit.
Akti I: Mendjemadhësia dhe kolapsi i shtetit
Për të kuptuar luftën aktuale për mbijetesë në Lindjen e Mesme, duhet të kthehemi te momenti kur sistemi u thye: pushtimi i Irakut në vitin 2003. Ky nuk ishte thjesht një ndryshim regjimi. Në terma rajonalë, ishte një shkatërrim masiv i autoritetit shtetëror qendror dhe i kapaciteteve administrative në Levant dhe Mesopotami – zemra historike gjeopolitike e botës arabe – dhe një atomizim i monopolit të dhunës.
Rrëzimi i statujës së Sadam Huseinit nuk simbolizoi vetëm fundin e një diktatori, por rënien e figurës së “Leviathanit” shtetëror që mishëronte monopolin e dhunës. Gabimi fatal i Uashingtonit ishte bindja se shtetndërtimi mund të realizohej si një projekt inxhinierik. Në realitet, shkatërrimi i monopolit të dhunës hapi linja sektare dhe etnike nën identitetin kombëtar dhe shumëfishoi burimet e legjitimitetit të dhunshëm. Shoqëritë që humbën shtetin e tyre u detyruan të kërkonin mbrojtje përmes identiteteve primare: sektare, etnike dhe tribale.
Kjo tronditje zhvendosi gjithashtu qendrën e gravitetit të rajonit. Për një shekull pas rënies së Perandorisë Osmane, pulsi i Lindjes së Mesme rrihte në Kajro, Damask dhe Bagdad. Me shkatërrimin ose paralizimin e këtyre qendrave, vakumi i pushtetit tërhoqi në qendër aktorë jo-arabë: Turqinë, Iranin dhe monarkitë e Gjirit.
Trashëgimia e këtij kolapsi nuk mbeti e kufizuar në Irak. Politika rajonale u transformua rrënjësisht. Koncepti klasik i opozitës politike u zëvendësua nga një luftë ekzistenciale identitetesh. Nga kjo hapësirë dolën jo parti me kërkesa politike, por struktura të armatosura transnacionale të gatshme të zëvendësonin shtetin. Figura si Abu Musab al-Zarqawi sinjalizuan se dhuna nuk ishte më mjet, por metodë ndërtimi identiteti. Rajoni ndërtoi infrastrukturën ideologjike dhe logjistike për konfliktet e ardhshme: luftën civile siriane dhe ngritjen e ISIL-it.
Akti II: Iluzioni i rrugës dhe paradoksi i kufijve
Nëse akti i parë u përcaktua nga mendjemadhësia e jashtme, akti i dytë u formësua nga iluzioni i rrugës. Kryengritjet e vitit 2011, nga Tunizia në Egjipt, ishin thirrje autentike për dinjitet dhe kontratë të re sociale. Por fitorja e tyre mbante në vetvete tragjedinë e dështimit institucional.
Rruga kishte fuqinë të rrëzonte regjime, por jo kapacitetin për t’i zëvendësuar ato me rend funksional. Dështimi i Vëllazërisë Myslimane në Egjipt dhe fragmentimi tribal në Libi dëshmuan se energjia revolucionare nuk mjafton pa arkitekturë shtetërore. Ky boshllëk institucional u mbush nga aktorë joshtetërorë që sfiduan vetë ekzistencën e shtetit: kalifati i ISIL-it, projektet e kantonizimit kurd, dhe milicitë e shumta në Libi.
Paradoksi më i madh i kësaj periudhe ishte qëndrueshmëria e kufijve të mallkuar Sykes–Picot. Edhe në kulmin e anarkisë, këto linja mbetën. Pse? Sepse në një luftë hobbesiane për mbijetesë, një kufi i papërsosur ofron më shumë parashikueshmëri sesa humnera e anarkisë. Popullatat mësuan se alternativa ndaj shtetit – sado autoritar – ishte lufta e përhershme e të gjithëve kundër të gjithëve.
Kështu, shteti u rikthye jo si një kontratë e rinovuar shoqërore, por si një “Leviathan i plagosur”. Ai nuk i ka zgjidhur shkaqet strukturore të krizës – korrupsionin, papunësinë, pabarazinë – por ka rivendosur hierarkinë e preferencave publike: nga liria dhe prosperiteti, drejt mbijetesës dhe parashikueshmërisë. Ky pëlqim është pragmatik, jo normativ, dhe mbetet i brishtë.
Akti III: Realizmi i mbijetesës
Sot, Lindja e Mesme po jeton aktin e tretë. Ideologjitë madhështore – pan-arabizmi, pan-islamizmi, eksporti i demokracisë – kanë humbur fuqinë mobilizuese. Ato janë zëvendësuar nga pragmatizmi transaksional. Normalizimet diplomatike, nga Turqi–Egjipt te afrimi saudito-iranian, nuk burojnë nga pajtimi ideologjik, por nga rraskapitja dhe pranimi i kufijve të fuqisë.
Lufta në Gaza pas 7 tetorit shënoi funeralin simbolik të “rendit ndërkombëtar të bazuar në rregulla” në sytë e rajonit. Për publikun dhe elitat rajonale, dështimi perëndimor për të zbatuar normat humanitare ka shkatërruar autoritetin normativ të jashtëm. Perëndimi perceptohet tashmë si partner transaksional, jo si ndërtues rendi.
Kjo ka përshpejtuar logjikën e vetë-ndihmës. Shtetet rajonale veprojnë me supozimin se askush nuk po vjen t’i shpëtojë. Ata duhet të ndërtojnë kapacitetet e tyre të mbrojtjes dhe të balancojnë njëri-tjetrin.
Koncerti rajonal: ekuilibër pa iluzione
Procesi aktual ngjan me ndërtimin e vonuar të një koncerti rajonal fuqish, të ngjashëm me Evropën e shekullit XIX. Aleancat nuk janë më projeksione të konkurrencës globale, por produkte të nevojës së brendshme për ekuilibër. Linja Izrael–Emiratet dhe aksi Turqi–Arabia Saudite nuk janë blloqe ideologjike, por nyje fleksibël fuqie, të ndërtuara mbi interesat e sigurisë, teknologjisë dhe energjisë.
Ky rend nuk premton paqe të përhershme. Ai premton menaxhim të konfliktit nën pragun e luftës totale. Mosbesimi i ndërsjellë, paradoksalisht, shërben si mekanizëm stabilizues.
Ballafaqimi me të mbijetuarit
Çfarë do të thotë kjo për Perëndimin? Së pari, pranoni se leva normative është konsumuar. Ndikimi do të vijë përmes interesave, jo predikimeve. Së dyti, mos kërkoni aktorët e viteve 2000 apo 2011 – ata nuk janë më. E ardhmja u përket shteteve që kanë mbijetuar dhe janë të afta të monopolizojnë dhunën. Së fundi, angazhohuni me aktorë si Turqia jo si nxënës të pabindur, por si arkitektë të pavarur të rendit të ri.
Kufijtë “artificialë” të Lindjes së Mesme kanë rezultuar më të fortë se projektet madhështore për t’i shkatërruar. Rajoni është i plagosur, cinik dhe i armatosur, por për herë të parë pas një shekulli, po vizaton rrugën e vet. Zgjedhja për Perëndimin është e qartë: ose ulet në tavolinë me ata që e vizatojnë këtë hartë të re, ose mbetet spektator ndërsa rendi i ri merr formë.
Ali Murat Kursun është asistent profesor i marrëdhënieve ndërkombëtare në Universitetin Marmara në Turqi. Ai mori doktoraturën. nga Universiteti Aberystwyth, duke u fokusuar në rendin rajonal të Lindjes së Mesme. Ai ka botuar mbi kufijtë e Lindjes së Mesme, politikën e jashtme turke dhe rendin e Lindjes së Mesme. Puna e tij akademike është shfaqur në revista të tilla si International Politics, Third World Quarterly dhe All Azimuth, dhe ai shkruan op-eda për media të ndryshme. Kursun është anëtar i Shoqatës së Studiuesve për Lindjen e Mesme dhe Afrikë me qendër në Stamboll.
