Nga Silvia Caschera
Mes krizës së rendit liberal ndërkombëtar dhe zhgënjimit në rritje të Afrikës ndaj Perëndimit, Moska po rilançon praninë e saj në kontinent duke u mbështetur te pragmatizmi, sovraniteti dhe mosangazhimi. Përmes samiteve shumëpalëshe dhe thirrjeve për solidaritet historik, Rusia synon të ndërtojë një marrëdhënie më të strukturuar me Afrikën, duke i besuar Afrikës së Jugut rolin e nyjës lidhëse mes Moskës, BRICS+ dhe G20.
Kriza e Rendit Liberal dhe Hapësira Afrikane
Kriza e rendit liberal ka përshpejtuar fragmentimin e sistemit ndërkombëtar, duke hapur hapësira manovrimi për aktorë që paraqiten si alternativa ndaj hegjemonisë perëndimore. Në këtë kontekst, Afrika shfaqet si një terren kyç për rikonfigurimin gjeopolitik, ku zhgënjimi ndaj fuqive tradicionale përkthehet në një hapje në rritje ndaj modeleve të bashkëpunimit jo-të-angazhuara.
Samiti i NATO-s në Hagë në qershor 2025 e kristalizoi këtë perceptim: përjashtimi i partnerëve të “Dialogut Mesdhetar” nga debati politik përforcoi idenë e një Aleance të përqendruar pothuajse ekskluzivisht në mbrojtjen e krahut lindor, duke neglizhuar shqetësimet e sigurisë së Jugut Global. Për shumë vende afrikane, kjo u përjetua si një tjetër shenjë margjinalizimi.
Në këtë boshllëk strategjik, Rusia përpiqet të paraqitet si një partner “pa kushte”, duke evokuar solidaritetin historik me lëvizjet çlirimtare afrikane dhe duke u mbështetur te trashëgimia simbolike e mbështetjes sovjetike për Kongresin Kombëtar Afrikan. Megjithatë, vetë Moska është e vetëdijshme se kjo kujtesë politike, sidomos për brezat e rinj, nuk mjafton më pa rezultate konkrete.
Prandaj, Rusia propozon një “rrugë të tretë”, të distancuar si nga logjika ideologjike e Luftës së Ftohtë ashtu edhe nga kushtëzimet e liberalizmit perëndimor. Oferta e saj artikulohet rreth sovranitetit, multipolaritetit dhe mosndërhyrjes, duke synuar elitat afrikane që kërkojnë hapësira autonomie ndaj partnerëve tradicionalë euroatlantikë dhe kinezë.
Megjithatë, dukshmëria e kësaj strategjie mbetet e kufizuar. Pezullimi i transmetimeve satelitore të mediave ruse në disa vende afrikane ka reduktuar aftësinë e Moskës për të ndërtuar një narrativë të drejtpërdrejtë dhe koherente. Pa kanale të reja komunikimi dhe bashkëpunim me median lokale, “rruga e tretë” rrezikon të mbetet një projekt kryesisht elitist, pak i perceptueshëm nga shoqëritë afrikane.
Nga Wagner te Korpusi i Afrikës: Institucionalizimi i Pranisë Ruse
Një nga zhvillimet më domethënëse të strategjisë ruse në Afrikë gjatë viteve 2024–2025 lidhet me transformimin e pranisë së saj ushtarake. Duke tejkaluar fazën e “mohimit të besueshëm” të lidhur me aktivitetet e grupit Wagner, Moska ka nisur një proces institucionalizimi përmes krijimit të Korpusit të Afrikës, një strukturë e lidhur drejtpërdrejt me Ministrinë e Mbrojtjes.
Ky kalim nga një model hibrid drejt një pranie shtetërore sinjalizon synimin për një angazhim afatgjatë në Sahel dhe në zona të tjera strategjike të kontinentit. Qasja është shumëplanëshe: siguri, akses në burime natyrore dhe ndikim politik e diplomatik.
Në vendet e Aleancës së Sahelit, veçanërisht në Mali, Burkina Faso dhe Niger, Korpusi i Afrikës ka trashëguar infrastrukturën dhe rrjetet e Wagnerit, duke ofruar trajnim ushtarak, mbrojtje të regjimeve dhe kontroll të zonave të pasura me lëndë të para. Në këmbim, Moska siguron koncesione minerare dhe mbështetje politike në forume shumëpalëshe, të rëndësishme edhe për menaxhimin e çështjes ukrainase.
Afrika shndërrohet kështu në një “front të dytë” të konkurrencës me Perëndimin. Prania ushtarake ruse në Sahel dhe në hapësirën mesdhetare i jep Kremlinit leva asimetrike për të ndikuar mbi Evropën, nga menaxhimi i flukseve migratore deri te destabilizimi i fqinjësisë jugore të BE-së, me synimin për të dobësuar kohezionin euroatlantik dhe për të shpërqendruar burime nga mbështetja për Kievin.
Afrika e Jugut: Nyjë Strategjike me Kufizime të Brendshme
Në këtë kuadër, Afrika e Jugut shfaqet si një aktor qendror, një nyjë lidhëse mes Afrikës, Rusisë dhe arkitekturës së qeverisjes globale. Pjesëmarrja e Pretorias në Iniciativën Afrikane të Paqes për konfliktin ruso-ukrainas ka përforcuar profilin e saj si një ndërmjetës potencial, i aftë të dialogojë njëkohësisht me Moskën, Kievin, Brukselin dhe Uashingtonin.
Megjithatë, realiteti i brendshëm politik – i karakterizuar nga një qeveri koalicioni, tensione sociale dhe vështirësi ekonomike – e kufizon aftësinë e vendit për ta përkthyer këtë ambicie në një diplomaci të qëndrueshme dhe koherente.
Në planin shumëpalësh, Afrika e Jugut mbetet një partner i vlefshëm për Rusinë brenda BRICS, ku promovohet ideja e një rendi ndërkombëtar më përfaqësues. Zgjerimi i BRICS+ dhe projektet për platforma alternative tregtare, financiare dhe monetare synojnë t’u përgjigjen nevojave reale të vendeve të ekspozuara ndaj sanksioneve ose paqëndrueshmërisë së tregjeve globale.
Megjithatë, hendeku mes deklaratave politike dhe rezultateve konkrete mbetet i madh. Heterogjeniteti strategjik i anëtarëve kufizon efektivitetin e këtyre nismave, ndërsa Afrika, ndonëse shpesh përmendet si protagoniste e rendit të ri multipolar, vazhdon të ketë një rol periferik në proceset reale të vendimmarrjes.
Kufijtë dhe Mundësitë e Aleancës Ruso-Afrikane
Bashkëpunimi ruso-afrikan synon të adresojë disa nevoja thelbësore të kontinentit: sigurinë, energjinë, bujqësinë, sigurinë ushqimore, arsimin dhe menaxhimin e burimeve natyrore. Rusia ofron teknologji bërthamore, furnizime me drithëra, marrëveshje minerare dhe iniciativa për tregti jashtë kanaleve të dominuara nga Perëndimi.
Në teori, kjo qasje synon të forcojë autonominë ekonomike të Afrikës. Në praktikë, kufizimet strukturore të Rusisë janë të dukshme: një ekonomi nën sanksione, e varur nga eksportet e energjisë dhe me kapacitete të kufizuara industriale, e vështirëson mbështetjen e projekteve afatgjata zhvillimore.
Dimensioni i sigurisë tenton të dominojë mbi zhvillimin, duke prodhuar një model që stabilizon elitat, por nuk adreson shkaqet e thella të varfërisë dhe paqëndrueshmërisë. Mungesa e transparencës dhe përjashtimi i shoqërisë civile nga proceset e vendimmarrjes nxisin dyshime mbi natyrën reale të marrëveshjeve, të cilat shpesh mbeten të kufizuara në dialogun mes qeverive dhe aparateve të sigurisë.
Perspektiva e “Rrugës së Tretë”
Propozimi rus për një “rrugë të tretë” lind në një kontekst të paqëndrueshmërisë sistemike, krizës së multilateralizmit dhe polarizimit global. Ideja e një rendi multipolar, të bazuar në sovranitet dhe respekt për dallimet, i përgjigjet një kërkese reale për ribalancim gjeopolitik.
Megjithatë, kontradiktat mes parimeve të deklaruara dhe praktikave në terren mbeten të thella. Thirrja për mosndërhyrje bie ndesh me forma ndërhyrjeje që forcojnë regjime të brishta pa ndërtuar institucione të qëndrueshme, ndërsa retorika e solidaritetit historik rrezikon të zbrazet pa përfitime konkrete për popullatat.
Për Afrikën, sfida është të afirmojë autonominë e saj strategjike pa u shndërruar në një teatër të thjeshtë të konkurrencës mes fuqive. Kjo kërkon partneritete që nuk zëvendësojnë një varësi me një tjetër, por që kontribuojnë realisht në zhvillim të qëndrueshëm dhe stabilitet institucional.
Në këtë skenar, “rruga e tretë” ruse mund të shndërrohet në një mundësi vetëm nëse kapërcen fokusin e ngushtë mbi sigurinë dhe investon në zhvillim, transparencë dhe përfshirje. Përndryshe, ajo rrezikon të mbetet një koncept më shumë i evokuar sesa i zbatuar: një instrument taktik për Moskën dhe një hapësirë manovrimi për disa elita afrikane, por jo themeli i një rendi të ri global, vërtet gjithëpërfshirës.
