Nga Gregory D. Koblentz
Në arkitekturën e brishtë të rendit ndërkombëtar, ka disa vija të kuqe që nuk duhej të lëvizin kurrë. Një prej tyre është përdorimi dhe përhapja e armëve kimike. Pikërisht në këtë vijë të ndjeshme prek vendimi i fundit i Shtetet e Bashkuara për të hequr sanksionet ndaj qindra ekspertëve të lidhur me programin kimik të regjimit të Bashar al-Assad në Siri.
Ky nuk është një vendim teknik. Është një akt me pasoja të thella strategjike që prek balancën midis realpolitikës dhe parimeve të sigurisë globale.
Nga ndëshkimi te normalizimi: një kthesë strategjike
Pas sulmeve kimike të viteve 2013–2017, Uashingtoni ndërtoi një regjim të fortë sanksionesh ndaj elitës teknike që zhvillonte armë kimike. Qëllimi ishte i qartë:
-
ndëshkim
-
parandalim
-
sinjal politik global
Megjithatë, në vitin 2025, në kuadër të një strategjie për stabilizimin e Sirisë pas rrëzimit të regjimit, administrata amerikane vendosi të rishikojë këtë qasje. Në këtë proces, 266 individë u hoqën nga lista e sanksioneve, pa transparencë dhe pa arsyetim publik.
Ky moment shënon një kalim të rrezikshëm nga logjika e ndëshkimit në atë të akomodimit strategjik.
Gjeopolitika e vendimit: stabilitet apo kompromis i rrezikshëm?
Në thelb, vendimi reflekton një dilemë klasike:
A duhet të prioritetizohet stabiliteti i menjëhershëm apo siguria afatgjatë?
Nga njëra anë, SHBA synon:
-
të lehtësojë rindërtimin e Sirisë
-
të shmangë rikthimin e konfliktit
-
të stabilizojë një rajon të përfshirë nga kriza
Nga ana tjetër, kjo qasje rrezikon të:
-
relativizojë përdorimin e armëve kimike
-
dobësojë mekanizmat e llogaridhënies
-
krijojë precedent për aktorë të tjerë
Në një rajon ku fuqia shpesh respektohet më shumë se norma, ky është një sinjal i rrezikshëm.
Rreziku i përhapjes: kërcënimi që nuk shihet
Ekspertët e armëve kimike nuk janë thjesht individë teknikë. Ata përfaqësojnë:
-
njohuri të specializuara
-
rrjete të ndërlidhura
-
kapacitete që mund të riaktivizohen
Heqja e sanksioneve u mundëson atyre:
-
akses në sistemin financiar ndërkombëtar
-
lëvizje më të lirë
-
mundësi bashkëpunimi me aktorë të tjerë
Në kontekstin e Lindjes së Mesme, kjo përkthehet në një rrezik real të ri-prodhimit të kapaciteteve kimike, qoftë nga shtete apo aktorë jo-shtetërorë.
Goditje ndaj normës globale kundër armëve kimike
Regjimi ndërkombëtar i mospërhapjes mbështetet në institucione si Organizata për Ndalimin e Armëve Kimike dhe në konsensusin global se këto armë janë të papranueshme.
Por kur individë të lidhur drejtpërdrejt me përdorimin e tyre:
-
lirohen nga sanksionet
-
pa hetim të plotë
-
pa përgjegjësi ligjore
atëherë norma dobësohet.
Ky është një problem që shkon përtej Sirisë. Ai prek legjitimitetin e gjithë sistemit ndërkombëtar të sigurisë.
Çarje në kampin perëndimor
Një aspekt tjetër kritik është mungesa e koherencës mes aleatëve.
Ndërsa SHBA hoqi sanksionet, aktorë si:
-
Bashkimi Evropian
-
Mbretëria e Bashkuar
vazhdojnë t’i mbajnë ato për disa nga të njëjtët individë.
Kjo krijon:
-
pasiguri në zbatimin e politikave
-
hapësira për shmangie sanksionesh
-
dobësim të frontit të përbashkët perëndimor
Në gjeopolitikë, mospërputhja është gjithmonë një ftesë për shfrytëzim.
Një precedent i rrezikshëm
Historia tregon se kur shkeljet e rënda nuk ndëshkohen:
-
ato përsëriten
-
ose imitohen
Nëse përdorimi i armëve kimike mund të harrohet në emër të stabilitetit, atëherë vetë koncepti i “vijave të kuqe” bëhet i pavlefshëm.
Përfundim: stabilitet i shpejtë, pasiguri e thellë
Vendimi për heqjen e sanksioneve ndaj ekspertëve të armëve kimike siriane pasqyron tensionin midis dy logjikave:
-
pragmatizmit politik
-
dhe sigurisë strategjike
Por historia e sigurisë ndërkombëtare është e qartë: stabiliteti i ndërtuar mbi kompromise të tilla është shpesh i përkohshëm ndërsa pasojat e dobësimit të normave janë afatgjata
Nëse ky vendim nuk rishikohet dhe nuk korrigjohet, ai mund të shndërrohet në një precedent që:
-
rrit rrezikun e përhapjes
-
minon drejtësinë ndërkombëtare
-
dhe dobëson vetë idenë e rendit global
Sepse në fund, në lojën e fuqive dhe interesave, një gjë mbetet e pandryshueshme:
armët kimike nuk janë thjesht çështje politike – ato janë provë e kufijve moralë të sistemit ndërkombëtar.
Gregory D. Koblentz është profesor i asociuar dhe drejtor i programit të diplomuar të biombrojtjes në Shkollën Schar të Politikave dhe Qeverisjes të Universitetit George Mason.
Rebecca Earnhardt është kandidate për doktoraturë në programin e biombrojtjes në Shkollën Schar.
Joel Keep është bashkëpunëtor kërkimor dhe kandidat për doktoraturë në Universitetin e Uellsit të Ri Jugor në Sydney.
