Nëse regjimi në Iran do të përballej me një ndryshim të papritur politik apo një kolaps të brendshëm, valët goditëse nuk do të ndaleshin në kufijtë e tij. Shteti që do të ndiente menjëherë pasojat është Iraq.
Gjatë dy dekadave të fundit, ndikimi iranian në Irak është bërë strukturor. Ai shtrihet nga institucionet politike dhe ekonomike deri te rrjetet paramilitare dhe fetare. Për këtë arsye, çdo ndryshim në Tehran do të reflektohej menjëherë në stabilitetin politik dhe të sigurisë në Baghdad.
Megjithatë, një krizë në Iran mund të krijojë edhe një mundësi historike: çlirimin gradual të Irakut nga varësia strategjike ndaj Teheranit.
Arkitektura e ndikimit iranian në Irak
Që nga rrëzimi i regjimit të Saddam Hussein në vitin 2003, Irani ka ndërtuar një sistem ndikimi kompleks në Irak.
Ky ndikim mbështetet mbi tre shtylla kryesore:
1. Elitat politike shiite
Partitë dhe fraksionet që kanë lidhje ideologjike dhe historike me Iranin.
2. Rrjetet fetare dhe institucionet klerikale
Lidhje të forta midis autoriteteve fetare në Irak dhe establishmentit religjioz iranian.
3. Milicitë paramilitare
Në qendër të këtij sistemi qëndrojnë Popular Mobilization Forces (PMF), një koalicion milicish që u formua në vitin 2014 për të luftuar kundër Islamic State.
Megjithëse këto forca janë integruar zyrtarisht në strukturat shtetërore irakiane, shumë fraksione mbeten të lidhura drejtpërdrejt me Iranin.
Disa prej tyre ndjekin doktrinën ideologjike Wilayat al-Faqih, duke njohur si autoritet suprem udhëheqësin iranian Ali Khamenei.
Roli i Forcave Quds dhe rrjetit të milicive
Ndikimi iranian në Irak është operuar kryesisht përmes Islamic Revolutionary Guard Corps dhe njësisë së tij elitare Quds Force.
Këto struktura kanë koordinuar dhe mbështetur milicitë më të fuqishme pro-iraniane në Irak, ndër to:
-
Kataib Hezbollah
-
Harakat al Nujaba
Këto grupe veprojnë shpesh jashtë kontrollit të plotë të qeverisë irakiane dhe shërbejnë si instrumente strategjike të Iranit në rajon.
Në shumë raste, ato kanë qenë përgjegjëse për sulme ndaj bazave amerikane dhe për presion politik ndaj institucioneve të shtetit irakian.
Skenarët e mundshëm pas një krize në Iran
Një destabilizim në Iran mund të prodhojë disa skenarë për Irakun.
1. Kolaps kaotik i regjimit iranian
Në këtë skenar, zyrtarë të regjimit, komandantë të Islamic Revolutionary Guard Corps dhe anëtarë të milicive mund të kërkojnë strehim në Irak.
Kjo do të krijonte:
-
presion mbi kufirin Iran-Irak
-
infiltrime të elementeve të armatosura
-
rrezik për destabilizim të brendshëm
2. Pasiviteti politik i Bagdadit
Një reagim tipik i elitave irakiane ka qenë shmangia e vendimeve të vështira. Strategjia e tyre shpesh përshkruhet me shprehjen lokale:
“Mbaje shkopin nga mesi.”
Pra, balanco mes fuqive të mëdha dhe shmang konfliktin.
Në këtë skenar Iraku thjesht do të përpiqej të mbijetojë pa ndërhyrë.
3. Shfrytëzimi i momentit strategjik
Ky është skenari më ambicioz: Iraku mund të përpiqet të shkëputet nga kontrolli indirekt iranian.
Por kjo kërkon dy hapa kritikë:
-
stabilizimin e kufirit me Iranin
-
neutralizimin e milicive pro-iraniane brenda vendit
Rreziku i destabilizimit sektar
Shoqëria irakiane mbetet e ndarë përgjatë vijave sektare dhe politike.
Një krizë në Iran mund të ndezë tensione midis:
-
fraksioneve shiite pro-iraniane
-
grupeve nacionaliste irakiane
-
komuniteteve sunite dhe kurde
Në këtë kontekst, autoriteti moral i figurave fetare si Ali al-Sistani mund të luajë rol vendimtar në parandalimin e përshkallëzimit.
Vendimet e klerikëve shiitë shpesh kanë ndikuar drejtpërdrejt në stabilitetin politik të Irakut.
Çështja kritike: çarmatimi i milicive
Problemi më i madh strategjik mbetet çmontimi i strukturës paramilitare të PMF.
Shumë milici mund të pranojnë integrimin në shtet përmes:
-
negociatave politike
-
kompensimit financiar
-
amnistisë ligjore
Por grupet më radikale mund të refuzojnë çdo kompromis.
Në këtë rast, qeveria irakiane mund të përballet me nevojën për përdorim force kundër milicive të armatosura.
Roli i aktorëve ndërkombëtarë
United States dhe partnerët ndërkombëtarë kanë ende ndikim në stabilitetin e Irakut.
Megjithëse prania ushtarake amerikane po përfundon, mbështetja mund të vazhdojë përmes:
-
ndihmës së inteligjencës
-
trajnimit të forcave të sigurisë
-
koordinimit diplomatik rajonal
Në veçanti, Uashingtoni duhet të parandalojë që aktorë rajonalë si:
-
Turkey
-
Israel
-
shtetet e Gjirit
të shfrytëzojnë një moment të dobësisë së Irakut për interesa të ngushta strategjike.
Një moment historik për sovranitetin irakian
Nëse regjimi iranian dobësohet ose bie, Iraku do të përballet me një moment historik.
Për herë të parë që nga viti 2003, dy fuqitë që kanë dominuar politikën irakiane — Irani dhe Shtetet e Bashkuara — mund të reduktojnë ndjeshëm ndikimin e tyre.
Kjo do t’i hapte rrugë një Iraku më sovran.
Por kjo mundësi vjen me rreziqe të mëdha.
Pa lidership politik të fortë dhe institucione të qëndrueshme, kriza në Iran mund të përhapet në Irak dhe të krijojë një cikël të ri destabilizimi rajonal.
Stewart Welch është një oficer i pensionuar i Forcave Ajrore dhe studiues i Olmsted, i cili shërbeu në disa misione si specialist i çështjeve rajonale të Lindjes së Mesme. Ai shërbeu me Phillips gjatë një misioni në Bagdad nga viti 2022 deri në vitin 2023 si atashe ajror dhe shef i operacioneve të atasheut në ambasadën e SHBA-së.
