Më shumë se 130 mijë njerëz largohen çdo vit nga vendet e Ballkanit. Pagat e ulëta, kostoja e jetesës, mungesa e perspektivës, dobësitë e institucioneve dhe cilësia e shërbimeve publike po e shtyjnë një brez të tërë drejt Perëndimit. A mund t’i kthejnë subvencionet e qeverive të rinjtë që tashmë kanë ndërtuar një jetë jashtë vendit? Ekspertët janë skeptikë.
Ballkani po përballet me një nga sfidat më të mëdha demografike të dekadave të fundit: largimin e vazhdueshëm të të rinjve, veçanërisht të atyre me arsim dhe profesion.
Nuk bëhet fjalë më vetëm për një valë emigrimi ekonomik, siç ndodhte në dekadat e kaluara. Sot, vendimi për t’u larguar lidhet gjithnjë e më shumë me mënyrën se si funksionon shoqëria, cilësinë e institucioneve, sigurinë ekonomike, arsimin, shëndetësinë dhe perspektivën për një jetë normale.
Sipas të dhënave të cituara nga OECD, mesatarisht rreth 133 mijë njerëz largohen çdo vit nga vendet e Ballkanit. Vetëm gjatë periudhës 2019–2023, më shumë se 660 mijë persona u larguan nga Serbia, Kroacia, Mali i Zi dhe Bosnje-Hercegovina.
Këto shifra nuk janë thjesht statistika demografike. Pas tyre qëndrojnë familje, profesionistë, studentë dhe të rinj që vendosin se e ardhmja e tyre është më e sigurt jashtë rajonit.
Nuk largohen vetëm për pagën
Për dekada me radhë, arsyeja kryesore e emigrimit nga Ballkani ishte ekonomike: paga të ulëta, papunësi dhe mungesë vendesh pune.
Sot tabloja është më komplekse.
Të rinjtë kërkojnë jo vetëm paga më të mira, por edhe institucione që funksionojnë, shërbime publike cilësore, arsim të mirë për fëmijët, shëndetësi të besueshme, transport, siguri dhe një sistem ku përparimi profesional nuk varet nga lidhjet politike apo personale.
Kjo është arsyeja pse shumë emigrantë nuk thonë thjesht: “Dua të fitoj më shumë”. Ata thonë: “Dua të jetoj në një vend ku gjërat funksionojnë”.
Një i ri mund të pranojë një pagë më të ulët nëse ka siguri, institucione funksionale dhe mundësi reale për zhvillim. Por kur pagës së ulët i shtohen korrupsioni, pasiguria, shërbimet e dobëta dhe mungesa e meritokracisë, emigrimi bëhet zgjedhje shumë më e natyrshme.
“Ikja e trurit” po kthehet në problem strategjik
Kroacia, Serbia dhe Bosnje-Hercegovina janë ndër vendet më të prekura nga largimi i popullsisë.
Kroacia humbet rreth 47 mijë banorë në vit, Serbia rreth 43 mijë, ndërsa Bosnje-Hercegovina rreth 40 mijë.
Por problemi më i madh nuk është vetëm numri i njerëzve që largohen.
Është profili i tyre.
Kur largohen të rinjtë e arsimuar, mjekët, inxhinierët, IT-specialistët, profesorët, zanatçinjtë dhe profesionistët e rinj, vendet e origjinës humbin një pjesë të kapitalit njerëzor që u nevojitet më shumë për zhvillim.
Kjo krijon një cikël të rrezikshëm: më pak të rinj, më pak fuqi punëtore, më pak konsum, më pak lindje dhe më shumë presion mbi sistemet e pensioneve dhe shërbimeve publike.
Në fund, shteti humb jo vetëm një qytetar, por edhe investimin që ka bërë në edukimin dhe formimin e tij.
Ballkani po plaket dhe po zbrazet
Në vitin 2023, ish-sekretarja e përgjithshme e Këshillit të Bashkëpunimit Rajonal, Majlinda Bregu, paralajmëroi se Ballkani Perëndimor mund të humbasë një pjesë shumë të madhe të të rinjve të kualifikuar dhe të arsimuar në dekadat e ardhshme.
Ky është një alarm që nuk mund të trajtohet vetëm me statistika.
Nëse një shoqëri humbet vazhdimisht brezin e ri, ajo nuk humbet vetëm popullsi. Humbet energjinë ekonomike, inovacionin, sipërmarrjen dhe kapacitetin për të ndërtuar institucione të reja.
Prandaj emigrimi duhet të shihet si çështje ekonomike, sociale dhe njëkohësisht strategjike.
A mund të blihen kthimet me subvencione?
Qeveritë e rajonit kanë filluar të përdorin një tjetër instrument: paratë.
Serbia ka ofruar masa për kthimin e qytetarëve, përfshirë lehtësime administrative, mbështetje për punësim dhe lehtësi tatimore.
Kroacia ka shkuar më tej me programe që përfshijnë përjashtime tatimore dhe mbështetje financiare për të kthyerit që dëshirojnë të hapin biznes.
Këto masa mund të jenë të dobishme.
Por problemi është se nuk mund të blesh me një subvencion atë që një emigrant e ka kërkuar për vite: besimin se sistemi funksionon.
Nëse një familje është larguar sepse nuk ka besuar në arsimin, shëndetësinë, drejtësinë apo administratën publike të vendit të saj, një bonus financiar për kthim nuk është domosdoshmërisht i mjaftueshëm.
Një subvencion mund ta bindë dikë të provojë.
Por vetëm një sistem funksional mund ta bindë të qëndrojë.
Arsimi dhe shëndetësia janë më të rëndësishme se bonusi
Ekspertët e cituar nga DW theksojnë pikërisht këtë.
Një sistem arsimor cilësor dhe një sistem shëndetësor funksional mund të jenë shumë më të rëndësishëm për një familje sesa një pagesë e vetme ose një lehtësim tatimor.
Një prind që jeton në Gjermani, Austri, Zvicër apo në një vend tjetër evropian nuk mendon vetëm për pagën.
Ai mendon:
Ku do të shkollohen fëmijët e mi?
Ku do të marrin trajtim nëse sëmuren?
A do të funksionojë administrata?
A do të gjej punë në bazë të meritës?
A do të jem i sigurt se ligji zbatohet njësoj për të gjithë?
Këto janë pyetje që nuk zgjidhen me një subvencion.
Politika duhet të ndryshojë pyetjen
Për shumë vite, politikanët e Ballkanit kanë pyetur: “Si t’i kthejmë emigrantët?”
Ndoshta pyetja e duhur është tjetër:
“Pse u larguan në radhë të parë?”
Nëse përgjigjja është papunësia, duhet krijuar ekonomi produktive.
Nëse është korrupsioni, duhet forcuar sundimi i ligjit.
Nëse është arsimi, duhet investuar në shkolla dhe universitete.
Nëse është shëndetësia, duhet ndërtuar një sistem që qytetari i beson.
Nëse është mungesa e meritokracisë, duhet të krijohen institucione ku profesionisti nuk ka nevojë për lidhje politike për të avancuar.
Nëse është mungesa e sigurisë dhe stabilitetit, atëherë duhet krijuar një shtet që u jep qytetarëve arsye për të planifikuar të ardhmen në vendin e tyre.
Diaspora është kapital, jo vetëm burim parash
Ballkani ka një avantazh që shpesh e përdor në mënyrë të gabuar: diasporën.
Miliona qytetarë të rajonit jetojnë në Evropën Perëndimore dhe në Amerikën e Veriut. Ata dërgojnë miliarda euro në vendet e origjinës, por potenciali i diasporës është shumë më i madh se remitancat.
Diaspora mund të sjellë kapital, dije, teknologji, lidhje biznesore dhe standarde të reja profesionale.
Por për këtë nevojitet një marrëdhënie e re mes shtetit dhe diasporës.
Jo vetëm: “Ejani për pushime dhe dërgoni para”.
Por:
“Ejani të investoni, të punoni, të krijoni kompani, të hapni universitete, të sillni teknologji dhe të bëheni pjesë e zhvillimit të vendit.”
Kjo do të ishte një politikë serioze e kthimit.
Kosova nuk është jashtë këtij problemi
Edhe Kosova përballet me të njëjtën sfidë.
Për një vend me popullsi relativisht të re, largimi i të rinjve është veçanërisht shqetësues.
Nëse një pjesë e madhe e gjeneratës së re e sheh të ardhmen jashtë Kosovës, atëherë problemi nuk është vetëm ekonomik. Është problem i së ardhmes së shtetit.
Prandaj, politika e emigrimit nuk mund të reduktohet në statistika për numrin e njerëzve që largohen.
Duhet të matet edhe sa prej tyre janë profesionistë, sa janë studentë, sa kanë familje, sa planifikojnë të kthehen dhe çfarë i pengon të kthehen.
Një politikë serioze për diasporën duhet të nisë pikërisht nga këto të dhëna.
Nuk mjafton t’u thuash të rinjve “kthehuni”
Në fund, Mario, Mijat dhe Matija japin një mesazh që politikanët e Ballkanit duhet ta dëgjojnë.
Ata nuk kërkojnë domosdoshmërisht një çek për t’u kthyer.
Kërkojnë që sistemi të funksionojë.
Dhe kjo është ndoshta përgjigjja më e thjeshtë dhe njëkohësisht më e vështirë.
Të rinjtë nuk largohen vetëm nga vendi. Ata largohen nga mungesa e perspektivës.
Prandaj, nëse Ballkani dëshiron t’i kthejë, nuk mjafton t’u ofrojë para.
Duhet t’u ofrojë një arsye për të besuar se e ardhmja mund të ndërtohet edhe këtu.
Sepse një subvencion mund të financojë kthimin.
Por vetëm një shtet funksional mund ta bëjë kthimin të përhershëm.DW.
