Gjykata Evropiane e Auditorëve (ECA) ka paralajmëruar se plani i Bashkimit Evropian për të reduktuar varësinë nga energjia ruse po përballet me pengesa serioze, veçanërisht për shkak të mungesës së infrastrukturës, ndërlidhjeve ndërkufitare dhe investimeve në energjinë e pastër.
Katër vjet pas nisjes së planit REPowerEU, të hartuar në vitin 2022 pas pushtimit rus të Ukrainës, një auditim i ri i ECA-së vlerëson se rezultatet janë dukshëm më të kufizuara krahasuar me ambiciet fillestare të Brukselit.
Auditorët pranojnë se importet e naftës dhe gazit rus në BE kanë rënë ndjeshëm, por paralajmërojnë se ky progres nuk mund t’i atribuohet vetëm REPowerEU-së.
Sipas raportit, në uljen e konsumit të gazit kanë ndikuar edhe faktorë të tjerë, përfshirë dimrat më të butë, si dhe reduktimi i konsumit nga familjet dhe bizneset për shkak të çmimeve të larta të energjisë.
Importet e gazit rus ranë nga 152 në 36 miliardë metra kub
Komisioni Evropian e kundërshton pjesërisht këtë vlerësim, duke theksuar se REPowerEU ka luajtur rol të rëndësishëm në reduktimin e varësisë nga gazi rus.
Sipas Komisionit, importet e gazit natyror rus në BE kanë rënë nga 152 miliardë metra kub në vitin 2021 në 36 miliardë metra kub në vitin 2025, ndërsa pjesa e gazit rus në importet e BE-së është ulur nga 45 për qind në 12 për qind.
BE-ja po avancon gjithashtu drejt heqjes graduale të importeve ruse. Ndalimi i plotë i importeve të LNG-së ruse parashihet të hyjë në fuqi më 1 janar 2027, ndërsa për gazin rus përmes tubacioneve afati është shtatori i vitit 2027.
Energjia e rinovueshme mbetet nën objektivat
Një nga shqetësimet kryesore të auditorëve lidhet me kapacitetin e ri të energjisë së rinovueshme të krijuar drejtpërdrejt nga masat e REPowerEU.
Edhe pse BE-ja shtoi më shumë se 200 gigavat kapacitet të energjisë diellore dhe të erës ndërmjet viteve 2022 dhe 2024, ECA vlerëson se kapaciteti i gjeneruar drejtpërdrejt nga masat e REPowerEU është i papërfillshëm krahasuar me objektivin prej 103 GW.
Auditorët paralajmërojnë se ekziston rreziku që BE-ja të zëvendësojë një varësi energjetike me një tjetër: duke u larguar nga karburantet fosile ruse, pa ndërtuar në të njëjtën kohë kapacitet të mjaftueshëm vendas të energjisë së pastër dhe rrjetet që nevojiten për ta mbështetur atë.
Rrjetet dhe lidhjet ndërkufitare, pika më e dobët
Sipas raportit, infrastruktura e rrjetit elektrik, veçanërisht interkonektorët ndërkufitarë, mbetet një prej pengesave më të mëdha për krijimin e një tregu të integruar energjetik në BE.
Komisioni Evropian dhe disa shtete anëtare, përfshirë Portugalinë dhe Spanjën, kanë identifikuar prej kohësh kapacitetin e kufizuar të rrjeteve si një problem serioz për integrimin e sistemit energjetik evropian.
Pa investime të mjaftueshme në rrjetet e transmetimit dhe shpërndarjes, rritja e prodhimit të energjisë së rinovueshme mund të mos përkthehet automatikisht në një sistem më të qëndrueshëm dhe më të integruar.
Vetëm 54.3 miliardë euro nga 300 miliardë të vëna në dispozicion
Një tjetër problem i evidentuar nga auditimi është financimi.
Sipas ECA-së, shtetet anëtare kanë angazhuar vetëm 54.3 miliardë euro nga rreth 300 miliardë euro në fonde shtesë që janë vënë në dispozicion përmes mekanizmave të rimëkëmbjes së BE-së.
Auditorët argumentojnë se mungesa e investimeve rrezikon të ngadalësojë ndërtimin e infrastrukturës së nevojshme për tranzicionin energjetik.
Stefano Sturaro, auditor i BE-së, tha se disa shtete anëtare preferojnë huamarrjen dhe kreditë, ndërsa përballen edhe me barrë administrative dhe vështirësi lidhur me dallimin mes granteve dhe kredive.
Komisioni Evropian, megjithatë, e ka mbrojtur mekanizmin e financimit, duke argumentuar se ai ka luajtur një rol kyç në përshpejtimin e prioriteteve të REPowerEU.
“REPowerEU ka ngecur”
Mihails Kozlovs, auditori i ECA-së që drejton raportin, tha se rezultatet e deritanishme kërkojnë një rishikim të qasjes së BE-së.
“Katër vjet pas lançimit të tij, REPowerEU ka ngecur, edhe pse janë vënë në dispozicion disa qindra miliardë euro”, deklaroi Kozlovs.
Ai paralajmëroi gjithashtu se zhvillimet e reja gjeopolitike dhe ndikimi i tyre në tregjet energjetike e bëjnë edhe më të rëndësishëm diversifikimin e burimeve.
“Ne duhet të nxjerrim mësimet e duhura tani”, tha ai, duke theksuar nevojën për të shmangur në të ardhmen varësinë e tepruar nga një furnizues i vetëm.
BE-ja përballet me një tjetër betejë politike
Auditimi i ECA-së vjen në një moment kritik për politikën energjetike të BE-së. Brukseli synon të përshpejtojë tranzicionin nga karburantet fosile, të reduktojë varësinë nga furnizuesit e jashtëm dhe të arrijë neutralitetin klimatik deri në vitin 2050.
Megjithatë, auditorët vlerësojnë se BE-ja ka qenë më e suksesshme në promovimin politik të pavarësisë energjetike sesa në sigurimin e financimit dhe ndërtimin e infrastrukturës që nevojitet për ta realizuar atë.
Në këtë kuadër, vëmendja tashmë po zhvendoset te negociatat mes Parlamentit Evropian dhe Këshillit të BE-së për të ardhmen e rrjeteve energjetike të bllokut, me synimin që negociatat të përmbyllen deri në fund të vitit.
Raporti i auditorëve e vendos kështu BE-në përballë një sfide të dyfishtë: të shkëputet nga energjia ruse dhe njëkohësisht të ndërtojë kapacitetet, rrjetet dhe financimin e nevojshëm për një sistem energjetik evropian më të pavarur dhe më të pastër.