Negociatat për një kod të përbashkët sjelljeje në Detin e Kinës Jugore pritet të mos përfundojnë gjatë samitit të udhëheqësve të ASEAN-it në Manila. Pavarësisht përparimit në bisedime, mosmarrëveshjet territoriale dhe tensionet mes Kinës dhe Filipineve vazhdojnë të pengojnë arritjen e një marrëveshjeje.
Një marrëveshje e shumëpritur mes Shoqatës së Kombeve të Azisë Juglindore (ASEAN) dhe Kinës për vendosjen e një kodi sjelljeje në Detin e Kinës Jugore nuk pritet të finalizohet gjatë takimit të udhëheqësve rajonalë këtë javë.
Marrëveshja synon të krijojë rregulla të përbashkëta për menaxhimin e tensioneve dhe parandalimin e përplasjeve në këtë zonë strategjike detare. Megjithatë, negociatat kanë zgjatur më shumë se dy dekada, pa arritur deri më tani në një rezultat përfundimtar.
Në vitin 2023, ministrat e jashtëm të vendeve të përfshira ranë dakord që marrëveshja të finalizohej brenda tre vjetësh, afat që përfundon gjatë vitit 2026, kur Filipinet mbajnë presidencën e ASEAN-it.
Sekretarja e Departamentit të Punëve të Jashtme të Filipineve, Maria Theresa Lazaro, deklaroi se rreth 80 për qind e dokumentit është përfunduar, por disa çështje të rëndësishme mbeten të pazgjidhura.
Mosmarrëveshjet territoriale pengojnë marrëveshjen
Një nga çështjet më të vështira është përcaktimi i shtrirjes gjeografike të kodit të sjelljes.
Kina pretendon juridiksion mbi pjesën më të madhe të Detit të Kinës Jugore, ndërsa Filipinet, Vietnami, Malajzia, Brunei dhe Indonezia kanë pretendime territoriale që mbivendosen me ato të Pekinit.
Në vitin 2016, një tribunal ndërkombëtar i arbitrazhit vendosi se pretendimet e gjera detare të Kinës, të bazuara në të ashtuquajturën vijë me nëntë vija, nuk kishin bazë ligjore sipas Konventës së OKB-së për të Drejtën e Detit. Pekini e ka refuzuar vendimin.
Filipinet kërkojnë gjithashtu që marrëveshja të respektojë të drejtat e vendeve jashtë rajonit, duke pasur parasysh rëndësinë ndërkombëtare të kësaj rruge detare, nëpër të cilën kalon një pjesë e madhe e tregtisë botërore.
Tensionet mes Kinës dhe Filipineve
Marrëdhëniet mes Manilës dhe Pekinit janë përkeqësuar që nga ardhja në pushtet e presidentit filipinas Ferdinand Marcos Jr. në vitin 2022.
Roja Bregdetare kineze ka përdorur disa herë topa uji kundër anijeve filipinase, ndërsa përplasjet në det kanë shkaktuar incidente dhe lëndime.
Në muajt e fundit, tensionet janë shtuar edhe në nivel diplomatik, me zyrtarë të të dyja vendeve që kanë shkëmbyer akuza publike.
Në shtator, ministri filipinas i Mbrojtjes, Gilberto Teodoro, kritikoi Kinën lidhur me kundërshtimin e vendimit të arbitrazhit të vitit 2016. Më pas, ambasadori kinez në Manila, Jing Quan, deklaroi se Kina mund të fitonte lehtësisht nëse do të përdorte forcën, por se nuk do të zgjidhte këtë rrugë.
Deklarata u interpretua nga presidenti Marcos si kërcënuese dhe shkaktoi reagime të shumta nga politikanët filipinas.
Përpjekjet diplomatike për të shmangur përshkallëzimin
Pak ditë para mbërritjes së udhëheqësve në Manila, ministri i Jashtëm kinez, Wang Yi, zhvilloi një bisedë telefonike me homologen filipinase, Maria Theresa Lazaro.
Sipas një deklarate të ambasadës kineze, Wang i kërkoi Filipineve të frenonin deklaratat e zyrtarëve të tyre dhe të mbanin një qëndrim të unifikuar ndaj Kinës.
Lazaro e cilësoi bisedën si të sinqertë dhe konstruktive, por diplomacia filipinase më pas shprehu shqetësim për deklaratat publike të disa zyrtarëve, duke theksuar se ato duhet të jenë në përputhje me politikën zyrtare të qeverisë.
Përpjekjet diplomatike kanë ndihmuar në uljen e tensioneve para samitit. Kryeministri kinez Li Qiang po merr pjesë në takimin e udhëheqësve të ASEAN-it në Manila.
Çfarë pritet nga samiti?
Analistët janë skeptikë se negociatat për kodin e sjelljes do të përfundojnë gjatë këtij takimi.
Aries Arugay, shkencëtar politik në Universitetin e Filipineve, vlerëson se debati publik mes zyrtarëve ka nxjerrë në pah mungesën e një qëndrimi të unifikuar brenda administratës filipinase.
Ndërkohë, Lucio Pitlo, ekspert i marrëdhënieve me Kinën, thotë se çështjet ekonomike, proteksionizmi tregtar dhe ndërprerjet në zinxhirët e furnizimit pritet të zënë një vend të rëndësishëm në agjendën e samitit.
Sipas tij, përfundimi i marrëveshjes për kodin e sjelljes mbetet një detyrë e vështirë.
Një marrëveshje e tillë do të kishte rëndësi për sigurinë rajonale dhe lirinë e lundrimit në Detin e Kinës Jugore, por mosmarrëveshjet territoriale dhe mungesa e konsensusit mes palëve vazhdojnë të jenë pengesa kryesore.

