Islanda nuk do t’i rihapë negociatat për anëtarësim në Bashkimin Evropian, pasi votuesit hodhën poshtë në referendum rikthimin në tryezën e negociatave. Rezultati rikthen në vëmendje dilemën e Brukselit: sa tërheqës është ende anëtarësimi në BE për shtetet e pasura, demokratike dhe të qëndrueshme?
Në referendumin e mbajtur të shtunën, shumica e islandezëve votuan kundër rihapjes së negociatave për anëtarësim në BE. Sipas rezultateve të raportuara, 58.2 për qind votuan “Jo”, duke i hequr qeverisë mandatin politik për të rikthyer negociatat.
Rezultati përbën një goditje për qeverinë e kryeministres Kristrún Frostadóttir, për të cilën rikthimi i negociatave me BE-në ishte një nga nismat kryesore politike.
Islanda është ndryshe nga kandidatët e tjerë
Rasti islandez ka një veçori të rëndësishme. Ndryshe nga shumë vende kandidate që duhet të ndërmarrin reforma të thella përpara anëtarësimit, Islanda është tashmë një demokraci e konsoliduar dhe ekonomikisht e zhvilluar, ndërsa është e integruar ngushtë me BE-në përmes Zonës Ekonomike Evropiane dhe hapësirës Schengen.
Në procesin e mëparshëm të anëtarësimit, Islanda kishte hapur 27 nga 35 kapitujt negociues dhe kishte mbyllur përkohësisht 11 prej tyre.
Pikërisht kjo ka bërë që debati në Islandë të jetë më shumë rreth vlerës së shtimit të anëtarësimit formal, sesa rreth përfitimeve bazë ekonomike dhe institucionale që kërkojnë vendet e tjera.
Sipas eurodeputetes Mika Aaltola, islandezët nuk votuan domosdoshmërisht kundër Evropës, por kundër asaj që e konsiderojnë si një tejkalim të nevojshëm të kompetencave kombëtare. Islanda tashmë ka qasje në tregun e përbashkët dhe në Schengen, ndërsa anëtarësimi do të nënkuptonte një shkallë më të madhe të vendimmarrjes së përbashkët.
Siguria dhe ekonomia ishin në qendër të debatit
Qeveria islandeze e kishte argumentuar rikthimin në negociata edhe përmes zhvillimeve të reja ekonomike dhe gjeopolitike.
Inflacioni i lartë, normat e interesit dhe ndryshimet në mjedisin strategjik të Arktikut kishin shtuar argumentet pro anëtarësimit.
Anëtarësimi në BE do t’i hapte Islandës rrugën drejt përdorimit të euros dhe anëtarësimit në Bashkimin Doganor të BE-së, ndërsa qeveria e shihte integrimin më të thellë evropian edhe si një mburojë ekonomike dhe strategjike në një periudhë pasigurie ndërkombëtare.
Megjithatë, shumica e votuesve nuk u bindën.
A është ky një sinjal negativ për zgjerimin e BE-së?
Rezultati islandez nuk pritet të ndalojë procesin e zgjerimit, por mund të nxisë një debat të ri në Bruksel.
Për BE-në, zgjerimi nuk është më vetëm çështje ekonomike. Pas pushtimit rus të Ukrainës, ai është shndërruar gjithnjë e më shumë në instrument të sigurisë dhe ndikimit gjeopolitik.
Kjo është veçanërisht e rëndësishme për Ukrainën dhe Moldavinë, të cilat e shohin anëtarësimin në BE si pjesë të orientimit të tyre strategjik larg ndikimit rus.
Në Ballkanin Perëndimor, ndërkaq, perspektiva evropiane vazhdon të jetë një prej instrumenteve kryesore të Brukselit për nxitjen e reformave politike, forcimin e sundimit të ligjit dhe luftimin e korrupsionit.
Shqipëria dhe Mali i Zi në krye të procesit
Nga vendet e Ballkanit Perëndimor, Mali i Zi dhe Shqipëria aktualisht konsiderohen ndër kandidatët më të avancuar.
Mali i Zi ka hapur të gjithë kapitujt negociues dhe ka mbyllur përkohësisht 18 prej tyre.
Shqipëria, e cila mori statusin e vendit kandidat në vitin 2014, ka hapur të gjithë kapitujt dhe ka mbyllur përkohësisht tre.
Serbia ka hapur 22 kapituj dhe ka mbyllur dy, por procesi i saj mbetet i ndërlikuar nga marrëdhëniet me Kosovën, shqetësimet për standardet demokratike dhe lidhjet e vazhdueshme me Rusinë.
Maqedonia e Veriut dhe Bosnja e Hercegovina përballen gjithashtu me pengesa të rëndësishme politike dhe institucionale.
Ukraina dhe Moldavia – zgjerimi si çështje sigurie
Për Ukrainën dhe Moldavinë, dimensioni i anëtarësimit është edhe më i drejtpërdrejtë.
Të dyja vendet morën statusin kandidat në vitin 2022 dhe nisën negociatat në vitin 2024. Për Kievin, anëtarësimi në BE është pjesë e orientimit strategjik të vendit pas agresionit rus, ndërsa Moldavia përballet me presion dhe ndërhyrje të vazhdueshme nga Moska.
Anëtarësimi do t’u sillte gjithashtu qasje të plotë në tregun e vetëm evropian dhe fonde të konsiderueshme për modernizim, infrastrukturë dhe, në rastin e Ukrainës, rindërtimin e vendit.
Çfarë fiton BE-ja nga zgjerimi?
Një BE më e madhe do të nënkuptonte një treg më të madh, më shumë investime dhe potencialisht më shumë peshë në tregtinë ndërkombëtare, energji dhe politikën e jashtme.
Por dimensioni më i rëndësishëm është gjeopolitik.
Afrimi i Ballkanit Perëndimor, Ukrainës dhe Moldavisë me BE-në do të zvogëlonte hapësirën për ndikimin e fuqive të tjera, veçanërisht Rusisë dhe Kinës, në periferinë lindore dhe juglindore të Evropës.
Për këtë arsye, zgjerimi është bërë një prej mjeteve kryesore të BE-së për sigurinë evropiane dhe projeksionin e fuqisë së saj politike.
Procesi i anëtarësimit mbetet i gjatë
Një vend që dëshiron të anëtarësohet duhet të përmbushë kriteret e Kopenhagës, të cilat kërkojnë institucione demokratike të qëndrueshme, sundim të ligjit, respektim të të drejtave të njeriut dhe një ekonomi funksionale.
Më pas fillon procesi i shqyrtimit dhe negociatat për kapitujt e legjislacionit të BE-së.
Procesi mund të zgjasë me vite dhe kërkon miratime unanime nga shtetet anëtare.
Kjo e bën zgjerimin një proces të ngadaltë, por njëkohësisht i jep BE-së një instrument të fuqishëm për të kushtëzuar reformat në vendet kandidate.
“Jo”-ja islandeze nuk është domosdoshmërisht “Jo” ndaj Evropës
Në fund, vota e Islandës duhet parë me një nuancë të rëndësishme.
Islanda nuk po largohet nga Evropa dhe nuk po heq dorë nga tregu i përbashkët apo Schengeni. Ajo po refuzon anëtarësimin e plotë politik në BE.
Kjo e bën rastin islandez të ndryshëm nga ai i vendeve të Ballkanit Perëndimor.
Për Kosovën, Shqipërinë, Malin e Zi, Maqedoninë e Veriut dhe Bosnjën e Hercegovinën, anëtarësimi do të sillte përfitime dhe ndryshime shumë më të mëdha, pasi ato nuk kanë sot të njëjtin nivel integrimi ekonomik dhe institucional me BE-në që ka Islanda.
Prandaj, “Jo”-ja e Islandës është më shumë një paralajmërim për Brukselin që duhet të shpjegojë më mirë vlerën politike të anëtarësimit, sesa një refuzim i përgjithshëm i projektit evropian.
