Mbretëria e Bashkuar ka njoftuar dislokimin e avionëve luftarakë Typhoon për të ndihmuar në mbrojtjen e Arabisë Saudite nga sulmet me raketa dhe dronë të Houthi-ve të Jemenit. Ky vendim shënon një kapitull të ri në bashkëpunimin ushtarak mes dy vendeve, marrëdhënie që kanë rrënjë më shumë se një shekull më parë.
Mbretëria e Bashkuar do të dërgojë avionë luftarakë Typhoon të Forcave Ajrore Mbretërore (RAF) për të ndihmuar Arabinë Saudite të përballojë kërcënimet ajrore nga Houthi-t, grupi i armatosur jemenas i njohur edhe si Ansar Allah.
Sipas Ministrisë britanike të Mbrojtjes, avionët do të kenë rol mbrojtës dhe nuk do të përdoren për sulme ndaj këtij grupi, i cili mbështetet nga Irani.
Vendimi vjen në një kohë kur tensionet në Jemen janë përshkallëzuar sërish. Houthi-t kanë kryer sulme me raketa dhe dronë ndaj objektivave në Arabinë Saudite, ndërsa koalicioni i udhëhequr nga Riadi, që mbështet qeverinë e njohur ndërkombëtarisht të Jemenit, ka ndërmarrë sulme ajrore kundër pozicioneve të grupit.
Përveç avionëve luftarakë, Mbretëria e Bashkuar ka njoftuar edhe mbështetje me avion transporti A400M, këshilltarë ushtarakë dhe zgjerim të kapaciteteve për furnizimin me karburant të avionëve në ajër.
Një marrëdhënie ushtarake që nisi gjatë Luftës së Parë Botërore
Bashkëpunimi ushtarak mes Britanisë dhe Arabisë Saudite daton që nga viti 1915, përpara themelimit të mbretërisë saudite.
Në dhjetor të atij viti, zyrtari britanik Percy Cox përfundoi Traktatin e Darinit me Abdulaziz Ibn Saud, sundimtarin e atëhershëm të Nejdit në Arabinë qendrore.
Në kuadër të marrëveshjes, Britania i ofroi mbështetje financiare dhe armatime Ibn Saud-it, ndërsa ky i fundit u angazhua në bashkëpunim me britanikët kundër Perandorisë Osmane.
Një marrëveshje tjetër u nënshkrua në Xheda në vitin 1927. Pesë vjet më vonë, në vitin 1932, Abdulaziz Ibn Saud themeloi zyrtarisht Mbretërinë e Arabisë Saudite.
Këto marrëveshje hodhën themelet e një partneriteti që më vonë u zgjerua në fushën e mbrojtjes, furnizimit me armë dhe trajnimit ushtarak.
Vitet 1960: Nis bashkëpunimi për avionët luftarakë
Bashkëpunimi në industrinë ushtarake mori një dimension të ri në vitet 1960.
Në maj të vitit 1966, Arabia Saudite nënshkroi kontrata për blerjen e 40 avionëve luftarakë Lightning dhe 25 avionëve stërvitorë britanikë, si dhe pajisjeve të radarit.
Në atë periudhë, Jemeni ishte sërish një pikë e rëndësishme e rivalitetit rajonal. Pas grushtit të shtetit të vitit 1962, vendi u përfshi në një luftë civile mes forcave republikane dhe atyre monarkiste.
Egjipti mbështeti republikanët, ndërsa Arabia Saudite dhe Jordania ndihmuan forcat monarkiste.
Paralelisht, Britania po përballej me kryengritje nacionaliste në Aden dhe Jemenin jugor, ku grupet kundërshtare të pranisë britanike merrnin mbështetje nga Egjipti dhe Bashkimi Sovjetik. Britanikët u tërhoqën përfundimisht nga Adeni në vitin 1967.
Sipas dokumenteve të deklasifikuara amerikane, ministri saudit i Mbrojtjes, princi Sultan, i kishte kërkuar Britanisë në vitin 1966 të ofronte mbështetje ajrore në rast të rifillimit të luftimeve në Jemen.
Londra propozoi alternativa që përfshinin avionë britanikë dhe mundësinë e dislokimit të përkohshëm të një skuadriljeje RAF. Në fund, një dislokim i tillë nuk u bë i nevojshëm.
Në vitin 1973, dy qeveritë nënshkruan një memorandum mirëkuptimi që forcoi më tej bashkëpunimin me kompaninë britanike të aviacionit, e njohur sot si BAE Systems.
Marrëveshja Al-Yamamah: Naftë në këmbim të armëve
Një nga kapitujt më të rëndësishëm të marrëdhënieve ushtarake mes dy vendeve nisi në vitin 1985, kur u nënshkrua marrëveshja e njohur si Al-Yamamah.
Marrëveshja parashikonte furnizimin e Arabisë Saudite me avionë luftarakë Tornado dhe Hawk, ndërsa pagesat lidheshin me furnizimin me naftë.
Sipas raportimeve të Reuters, marrëveshjet Al-Yamamah përbënin ndër kontratat më të mëdha të eksportit në historinë britanike. Arabia Saudite kishte parashikuar furnizimin me deri në 600 mijë fuçi naftë në ditë për të financuar avionët dhe pajisjet e tjera.
Marrëveshja u shoqërua edhe me polemika. Zyra britanike e Mashtrimeve të Rënda nisi një hetim në vitin 2004 për akuza korrupsioni, por e ndërpreu atë në dhjetor 2006. Në atë kohë, autoritetet britanike përmendën shqetësimet për sigurinë kombëtare.
Lufta e Gjirit: Avionët britanikë nga bazat saudite
Arabia Saudite luajti një rol të rëndësishëm në operacionet ushtarake të koalicionit ndërkombëtar gjatë Luftës së Gjirit në vitet 1990–1991.
Pas pushtimit të Kuvajtit nga Iraku në gusht të vitit 1990, Riadi kërkoi ndihmë nga aleatët e tij.
Më 11 gusht 1990, 12 avionë britanikë Tornado u nisën nga baza RAF Akrotiri në Qipro drejt Dhahranit, në Arabinë Saudite.
Gjatë luftës, avionë të tjerë britanikë u dislokuan në bazat saudite dhe morën pjesë në operacionet kundër forcave irakiane.
Pas përfundimit të luftës, avionët britanikë vazhduan të patrullonin zonën e ndalim-fluturimit mbi Irakun jugor, në bashkëpunim me forcat ajrore amerikane dhe franceze. Këto operacione vazhduan deri në vitin 2003.
Avionët Typhoon dhe marrëveshjet miliardëshe
Në shtator të vitit 2007, Arabia Saudite ra dakord të blinte 72 avionë luftarakë Typhoon nga Britania e Madhe. Kontrata kishte një vlerë prej rreth 4,43 miliardë paundësh në atë kohë.
Avionët, të prodhuar nga BAE Systems në bashkëpunim me partnerë evropianë, synonin të modernizonin kapacitetet e forcave ajrore saudite.
Në mars të vitit 2018, gjatë vizitës së princit të kurorës Mohammed bin Salman në Londër, të dy vendet nënshkruan një memorandum qëllimi për blerjen e 48 avionëve të tjerë Typhoon.
Megjithatë, marrëveshja hasi pengesa për shkak të kundërshtimit të Gjermanisë, një prej vendeve të përfshira në prodhimin e avionëve, pas vrasjes së gazetarit saudit Jamal Khashoggi në vitin 2018.
Në janar të vitit 2024, Berlini hoqi dorë nga kundërshtimi i tij ndaj eksporteve të Typhoon-ëve në Arabinë Saudite, duke hapur rrugën për diskutime të mëtejshme mbi bashkëpunimin ushtarak.
Debati për armët britanike dhe luftën në Jemen
Bashkëpunimi ushtarak mes Londrës dhe Riadit është shoqëruar edhe me debate ligjore dhe politike për përdorimin e armëve në Jemen.
Në qershor të vitit 2019, Gjykata e Apelit në Angli dhe Uells vendosi se qeveria britanike kishte vepruar në mënyrë të paligjshme duke licencuar shitje të caktuara armësh për Arabinë Saudite pa vlerësuar siç duhej rrezikun e shkeljeve të së drejtës ndërkombëtare humanitare në Jemen.
Licencat e reja u pezulluan përkohësisht, por në korrik të vitit 2020 qeveria njoftoi rifillimin e tyre, duke argumentuar se nuk kishte një rrezik të qartë që armët të përdoreshin në shkelje serioze të ligjit ndërkombëtar humanitar.
Britania ka ndërmarrë edhe operacione të drejtpërdrejta ushtarake kundër Houthi-ve. Në vitin 2024, avionët Typhoon të RAF morën pjesë në sulmet e përbashkëta me Shtetet e Bashkuara ndaj objektivave në Jemen, pas sulmeve të Houthi-ve kundër anijeve në Detin e Kuq.
Pse dislokimi i ri është i rëndësishëm?
Në shtator të vitit 2026, Britania dërgoi një avion furnizimi me karburant Voyager për të ndihmuar në operacionet ajrore saudite. Avionët Typhoon të forcave ajrore saudite janë ndër mjetet që mund të përfitojnë nga kjo mbështetje.
Dislokimi i ri i avionëve britanikë synon të forcojë mbrojtjen ajrore të Arabisë Saudite në një periudhë të tensionuar për rajonin.
Për Londrën, ky angazhim është një tjetër dëshmi e partneritetit të gjatë me Riadin, i cili ka kaluar nga marrëveshjet politike të fillimshekullit XX te furnizimi me avionë modernë, operacionet e përbashkëta dhe mbështetja ushtarake.
Megjithatë, mbetet për t’u parë se si do të ndikojë ky dislokim në zhvillimet e konfliktit në Jemen dhe në marrëdhëniet e ndërlikuara të sigurisë në Lindjen e Mesme.
