Qeveria e kryeministrit Peter Magyar ka nisur publikimin e arkivave të ish-Sigurimit të Shtetit hungarez, duke u dhënë qytetarëve mundësinë të kërkojnë në databazat me emrat e personave të regjistruar si informatorë gjatë diktaturës komuniste. Megjithatë, prania e një emri në këto dokumente nuk dëshmon automatikisht se personi ka bashkëpunuar me vetëdije apo se ka kryer veprimtari informuese.
Hungaria ka ndërmarrë një hap të rëndësishëm në përballjen me të kaluarën e saj komuniste. Më 4 nëntor 2026, qeveria e kryeministrit Peter Magyar bëri publike një pjesë të konsiderueshme të dokumenteve të ish-shërbimeve sekrete, të cilat përmbajnë të dhëna për personat e regjistruar si pjesë e rrjetit informues të regjimit komunist.
Publikimi u bë në një datë me domethënie historike për vendin. Më 4 nëntor 1956, trupat sovjetike ndërhynë ushtarakisht në Hungari dhe shtypën me dhunë revolucionin antikomunist, duke i hapur rrugë dekadave të tjera të sundimit komunist.
Sipas të dhënave të publikuara nga autoritetet hungareze, në databazat e bëra të qasshme janë përfshirë rreth 60 mijë emra të personave të lidhur me aparatin e Sigurimit të Shtetit. Dokumentet përfshijnë të dhëna identifikuese, emra të koduar dhe informacione për regjistrimin e tyre në rrjetin informues.
Pse hapja e dosjeve është vonuar për më shumë se tri dekada?
Hapja e plotë e arkivave ishte një prej premtimeve elektorale të Peter Magyarit dhe partisë së tij Tisza. Që nga përfundimi i regjimit komunist në vitin 1989, çështja ka qenë vazhdimisht pjesë e debatit politik dhe shoqëror në Hungari.
Për më shumë se 36 vjet, kërkesat për publikimin e dokumenteve janë përballur me pengesa dhe kundërshtime nga qeveri të ndryshme.
Në vitin 1994, parlamenti hungarez miratoi një ligj që parashihte verifikimin e së kaluarës së anëtarëve të qeverisë, deputetëve dhe disa kategorive të zyrtarëve publikë, për të përcaktuar nëse kishin bashkëpunuar me ish-shërbimet sekrete.
Nga viti 1997, qytetarët fituan të drejtën të konsultonin dosjet e tyre personale, ndërsa në vitin 2003 kjo e drejtë u zgjerua, duke mundësuar edhe njohjen e disa të dhënave për personat që i kishin spiunuar.
Megjithatë, qasja në dokumente mbeti e kufizuar. Dispozitat ligjore dhe arsyetimet që lidheshin me sigurinë kombëtare u mundësonin institucioneve shtetërore të pengonin publikimin e një pjese të arkivave.
Sipas analizës së Deutsche Welle-s, kjo qasje selektive jo vetëm që e pengoi shoqërinë të krijonte një pasqyrë të plotë për veprimtarinë e ish-Sigurimit, por krijoi edhe hapësirë për përdorimin e dokumenteve në përplasje politike.
Një nga rastet më të njohura ishte ai i ish-kryeministrit socialist Peter Medgyessy. Në vitin 2002, gazeta “Magyar Nemzet”, e afërt me partinë Fidesz, publikoi informacione se ai kishte punuar për kundërzbulimin e regjimit komunist.
Jo çdo emër në dosje dëshmon bashkëpunim
Një nga çështjet më të ndjeshme të publikimit lidhet me mënyrën se si duhet të interpretohen dokumentet.
Sipas Deutsche Welle-s, në regjistrat e ish-Sigurimit figurojnë persona që kanë bashkëpunuar me vetëdije, por edhe të tjerë që janë regjistruar pa dijeninë e tyre ose që nuk kanë hartuar asnjë raport informues.
Disa persona mund të jenë rekrutuar përmes presionit, kërcënimeve apo shantazhit, ndërsa të tjerë, megjithëse figurojnë në dokumente, nuk kanë kryer veprimtari informuese.
Edhe drejtori i Arkivit Historik të Shërbimeve të Sigurimit të Shtetit të Hungarisë, Gergő Bendegúz Cseh, ka paralajmëruar se nuk mund të besohet automatikisht çdo pretendim i përfshirë në dokumentet e ish-shërbimeve sekrete.
Prandaj, historianët kërkojnë që emrat të mos gjykohen vetëm mbi bazën e regjistrimit në arkiva, por të shqyrtohen edhe dokumentet dhe rrethanat konkrete të secilit rast.
Publikimi do të vazhdojë edhe në vitin 2027
Hapja e arkivave po realizohet në disa faza. Më 4 nëntor u bënë të qasshme tri kategori dokumentesh: kartelat e regjistrimit të personave të rrjetit informues, regjistrat e rekrutimit dhe databaza me të dhënat personale dhe emrat e koduar të personave të regjistruar.
Një kategori tjetër, e njohur si dosjet B, që përmban dokumentacion më të hollësishëm për procesin e rekrutimit dhe veprimtarinë e personave të përfshirë, pritet të publikohet deri më 25 shkurt 2027.
Sipas vlerësimeve të arkivit, gjatë periudhës së regjimit komunist janë rekrutuar rreth 150 mijë informatorë, por dokumentet për një pjesë të madhe të tyre nuk kanë mbijetuar. Disa arkiva janë shkatërruar gjatë revolucionit të vitit 1956, ndërsa të tjera janë zhdukur ose fshehur gjatë viteve të fundit të regjimit.
Kryeministri Peter Magyar ka kërkuar që publikimi i dokumenteve të trajtohet me dinjitet dhe përgjegjësi, duke paralajmëruar se zbulimet mund të prekin shumë familje.
Sipas tij, përballja me të kaluarën dhe diskutimi i hapur për të është i domosdoshëm për të kuptuar historinë e vendit.
Hapja e dosjeve pritet të rikthejë në qendër të debatit publik çështjet e përgjegjësisë individuale, bashkëpunimit me regjimin komunist dhe mënyrës se si një shoqëri duhet të përballet me të kaluarën e saj.
Burimi: Deutsche Welle,
