Rritja e çmimeve të gazit, tensionet në Lindjen e Mesme dhe lufta në Ukrainë po shtojnë presionin mbi tregun evropian të energjisë. Rreth 50 milionë qytetarë të BE-së nuk kanë mundësi t’i ngrohin siç duhet shtëpitë e tyre, ndërsa ministrat e energjisë nuk arritën marrëveshje për masa të reja mbrojtëse për konsumatorët.
Ministrat e Energjisë të Bashkimit Evropian u takuan më 29 tetor në Luksemburg për të diskutuar përballueshmërinë e energjisë gjatë dimrit 2026–2027. Sipas Komisionerit Evropian për Energjinë, Dan Jørgensen, rreth 50 milionë evropianë nuk mund të sigurojnë ngrohje të mjaftueshme në banesat e tyre.
Problemi kryesor nuk është domosdoshmërisht mungesa e gazit apo naftës, por rreziku që çmimet e larta t’i bëjnë shërbimet bazë të papërballueshme për familjet.
Çmimi me shumicë i gazit është rritur në afro 100 euro për megavat-orë, niveli më i lartë që nga viti 2022. Ndërkohë, rezervat e gazit në BE kanë rënë në rreth 75 për qind të kapacitetit, krahasuar me 83 për qind në të njëjtën periudhë të vitit të kaluar.
Megjithatë, takimi i ministrave përfundoi pa marrëveshje për masa të reja të përbashkëta për mbrojtjen e konsumatorëve. Një nga çështjet që shkaktoi mospajtime ishte propozimi i Komisionit Evropian për ndryshimin e taksave të gazit dhe energjisë elektrike. Trembëdhjetë shtete, përfshirë Gjermaninë dhe Italinë, kërkuan tërheqjen e propozimit, duke argumentuar se duhet të mbrohen qytetarët me të ardhura të ulëta.
Pse po shtrenjtohet energjia në Evropë?
Një nga arsyet kryesore është ndryshimi i burimeve të furnizimit me gaz. Para luftës në Ukrainë, Rusia siguronte rreth 45 për qind të importeve të gazit të BE-së. Pas pushtimit rus, kjo pjesë ra në rreth 12 për qind deri në vitin 2025.
Për të zëvendësuar furnizimet ruse, vendet evropiane u orientuan drejt Norvegjisë, SHBA-së dhe Algjerisë, si dhe drejt importit të gazit natyror të lëngshëm (LNG), i cili shpesh është më i shtrenjtë.
Situata është rënduar edhe nga tensionet në Lindjen e Mesme. Ngushtica e Hormuzit, një rrugë e rëndësishme për transportin e energjisë, bart një pjesë të konsiderueshme të furnizimeve globale të LNG-së. Ndërprerjet e transportit detar kanë ndikuar në eksportet e prodhuesve të mëdhenj të gazit, duke shtuar pasigurinë në tregjet ndërkombëtare.
Sipas të dhënave të Gas Infrastructure Europe, më 26 tetor rezervat e gazit në Gjermani ishin rreth 62 për qind të kapacitetit, në Holandë 65 për qind, ndërsa në Itali mbi 90 për qind.
Kjo tregon se vendet evropiane nuk janë në të njëjtën pozitë për përballimin e dimrit. Shtetet me rezerva më të ulëta mund të detyrohen të blejnë më shumë gaz gjatë muajve kur kërkesa për ngrohje është më e lartë.
Çfarë masash po shqyrton Bashkimi Evropian?
Komisioni Evropian po kërkon mënyra për të ulur faturat e energjisë elektrike, duke ndryshuar mënyrën se si konsumatorët paguajnë për përdorimin e rrjetit elektrik.
Tarifat e rrjetit përbëjnë rreth një të katërtën e faturës mesatare të energjisë elektrike për familjet në BE. Propozimi synon që këto kosto të bëhen më transparente dhe të menaxhohen në mënyrë më efikase.
Një nga idetë është që konsumatorët të nxiten ta përdorin energjinë jashtë orëve të pikut. Për shembull, karikimi i veturave elektrike gjatë natës, në vend të orëve të mbrëmjes kur kërkesa është më e madhe, mund të ndihmojë në uljen e presionit mbi rrjetin.
Komisioni propozon gjithashtu që akciza për energjinë elektrike të mos jetë më e lartë se ajo për gazin natyror, me synimin që familjet të kalojnë gradualisht drejt ngrohjes elektrike.
Megjithatë, disa shtete anëtare kundërshtojnë ndërhyrjen më të madhe të institucioneve evropiane në vendimet që lidhen me politikat kombëtare të energjisë.
Familjet mund të përfitojnë nga subvencionet dhe ndihma financiare
Për të lehtësuar barrën e faturave, vendet e BE-së kanë përdorur masa të ndryshme, përfshirë uljen e taksave dhe tarifave, subvencionet, kuponët e energjisë dhe kufizimin e çmimeve.
Sipas Komisionit Evropian, shtetet anëtare kanë shpenzuar 17.9 miliardë euro për këto masa vetëm gjatë këtij viti. Nëse mbështetja vazhdon deri në fund të vitit, shuma mund të arrijë në 38.6 miliardë euro.
Këto masa konsiderohen veçanërisht të rëndësishme për familjet me të ardhura të ulëta, por mund të krijojnë presion mbi buxhetet publike. Ekspertët theksojnë se ndihma duhet të jetë e përkohshme dhe e orientuar drejt atyre që kanë më shumë nevojë.
BE-ja kërkon zgjidhje afatgjata për të ulur varësinë nga gazi
Përtej ndihmës së menjëhershme, Bashkimi Evropian po synon të zvogëlojë varësinë nga karburantet fosile përmes investimeve në energjinë e rinovueshme, rrjetet elektrike, bateritë dhe sistemet e ruajtjes së energjisë.
Sipas Agjencisë për Bashkëpunimin e Rregullatorëve të Energjisë (ACER), burimet e rinovueshme siguruan rreth gjysmën e energjisë elektrike të BE-së gjatë vitit 2025.
Megjithatë, ekspertët paralajmërojnë se për sa kohë që nuk ka kapacitete të mjaftueshme për ruajtjen e energjisë dhe lidhje të forta ndërmjet rrjeteve kombëtare, gazi do të vazhdojë të ketë ndikim të madh në çmimet e energjisë elektrike.
Një problem tjetër është se shtetet anëtare kanë sisteme të ndryshme energjetike. Për shembull, në Itali gazi ka rol të madh në prodhimin e energjisë elektrike dhe ndikon drejtpërdrejt në çmimet e tregut, ndërsa në Spanjë përdorimi më i madh i energjisë së erës dhe diellit e kufizon këtë ndikim në një pjesë të orëve.
Për këtë arsye, një masë e vetme nuk do të kishte të njëjtin efekt në të gjitha vendet.
Vendimi përfundimtar pritet në dhjetor
Ministrat e Energjisë nuk arritën kompromis në takimin e fundit, ndërsa Këshilli i BE-së synon të rikthehet te çështja në dhjetor 2026.
Ndërkohë, ndalimi i importeve të LNG-së ruse mbetet i paraparë të hyjë në fuqi në janar 2027.
Për miliona familje evropiane, dimri i ardhshëm mund të sjellë një sfidë të dyfishtë: sigurimin e ngrohjes dhe përballimin e faturave gjithnjë e më të larta. BE-ja po përballet kështu me dilemën se si të ofrojë ndihmë të menjëhershme për qytetarët, pa penguar investimet që synojnë ta bëjnë energjinë më të lirë dhe më të sigurt në të ardhmen.