Sulmet e fundit me dronë në Detin e Zi, që kanë dëmtuar dhe fundosur anije tregtare dhe kanë shkaktuar viktima, kanë rikthyer në vëmendje shqetësimet mbi aftësinë e Evropës për të mbrojtur një nga zonat më të ndjeshme detare të kontinentit.
Vetëm gjatë ditëve të fundit, dronët kanë shkaktuar incidente përgjatë brigjeve të Rumanisë dhe Bullgarisë, duke dëmtuar anije tregtare dhe duke vrarë dy persona.
Kryeministri bullgar Rumen Radev e ka cilësuar si “absolutisht të papranueshëm” sulmin me dronë të së martës, i cili ndodhi rreth 130 kilometra larg bregdetit bullgar. Një anije tregtare u fundos dhe një tjetër u dëmtua. Radev nuk ka përcaktuar autorin e sulmit, ndërsa hetimet janë ende në zhvillim.
Një ditë më parë, ministrja e Jashtme rumune Oana-Silvia Țoiu e përshkroi një incident vdekjeprurës pranë brigjeve të Rumanisë si “shkelje flagrante të ligjit ndërkombëtar”.
Të hënën, një anije mallrash në pronësi turke, e cila transportonte grurë ukrainas, u përfshi nga flakët dhe më pas u fundos pranë brigjeve të Rumanisë. Presidenti ukrainas Volodymyr Zelenskyy tha se anija ishte sulmuar nga dronë rusë. Dy persona në bord humbën jetën.
Presidentja e Komisionit Evropian, Ursula von der Leyen, dënoi incidentet dhe tha se situata në Detin e Zi është “gjithnjë e më shqetësuese”.
“Sulmet ndaj anijeve civile janë të papranueshme”, deklaroi ajo.
BE ka strategji për Detin e Zi, por mungojnë kapacitetet
Incidentet kanë rikthyer diskutimin mbi aftësinë e Bashkimit Evropian për të mbrojtur anijet civile dhe infrastrukturën kritike në Detin e Zi, më shumë se një vit pasi BE-ja prezantoi strategjinë për forcimin e sigurisë në këtë rajon.
Strategjia e BE-së për sigurinë në Detin e Zi u prezantua në maj të vitit 2025. Në atë kohë, shefja e politikës së jashtme të BE-së, Kaja Kallas, paralajmëroi se rajoni po përballej me pasojat e luftës së Rusisë në Ukrainë.
Sipas Kallas, Deti i Zi ishte bërë objektiv i veprimeve hibride, përfshirë sulmet kibernetike, dezinformimin dhe forma të tjera të veprimeve armiqësore.
Strategjia synonte forcimin e sigurisë së korridorit detar, si dhe mbrojtjen e infrastrukturës kritike, përfshirë instalimet në det të hapur dhe kabllot nënujore.
Në kuadër të saj është parashikuar edhe krijimi i një Qendre të Sigurisë Detare të Detit të Zi, e cila do të shërbejë për koordinimin e mbështetjes dhe forcimin e bashkëpunimit ndërmjet rojeve bregdetare.
Qendra do të analizojë gjithashtu të dhënat nga sensorët e shtratit të detit dhe do të ndihmojë në identifikimin dhe njoftimin për rreziqet e mundshme.
Sipas Komisionit Evropian, deri tani janë iniciuar 65 projekte me vlerë rreth 200 milionë euro në rajon, në kuadër të strategjisë për Detin e Zi.
Komisioni ka bërë të ditur gjithashtu se Agjencia Evropiane e Sigurisë Detare u ka ofruar mbështetje autoriteteve rumune dhe bullgare pas incidenteve të fundit.
Rumania dhe Bullgaria kanë kërkuar edhe imazhe satelitore për të rritur ndërgjegjësimin mbi situatën në det.
Qendra e re e sigurisë, e udhëhequr nga Rumania dhe Bullgaria, pritet të funksionojë në dy portet kryesore të vendeve, Konstancë dhe Varna.
Raporti i BE-së evidenton boshllëqe në mbrojtjen detare
Pavarësisht këtyre përpjekjeve, një raport i Agjencisë Evropiane të Mbrojtjes evidenton mangësi të konsiderueshme në kapacitetet mbrojtëse të vendeve evropiane, veçanërisht në fushën e luftës detare.
Raporti, i përgatitur me kontributin e Komisionit Evropian dhe Shërbimit Evropian të Veprimit të Jashtëm, vlerëson nëse 27 vendet anëtare janë në rrugën e duhur për të arritur objektivat e gatishmërisë mbrojtëse deri në vitin 2030.
Edhe pse vendet e BE-së planifikojnë të investojnë rreth 98.9 miliardë euro në kapacitetet detare gjatë periudhës 2024–2029, raporti evidenton boshllëqe në një gamë të gjerë aftësish.
Ndër problemet e identifikuara janë mungesat në municionet dhe rezervat e raketave detare, mbrojtjen e integruar ajrore dhe raketore, kapacitetet e sulmeve me rreze të gjatë dhe mbrojtjen e infrastrukturës nënujore.
Raporti rekomandon forcimin e ndërgjegjësimit mbi situatën detare, balancimin e investimeve ndërmjet platformave të mëdha luftarake dhe kapaciteteve të sulmeve detare, si dhe investime më të mëdha në mbrojtjen e infrastrukturës nënujore.
Eksperti: Evropës i duhen aftësi konkrete, jo vetëm strategji
Mihai Sebastian Chihaia, ekspert i sigurisë detare në Qendrën Evropiane të Politikave, ka argumentuar se Deti i Zi ka marrë shumë pak vëmendje në debatin më të gjerë evropian për mbrojtjen.
“Ne kemi mjaft strategji, kemi mjaft drejtime, por për të siguruar vërtet Detin e Zi, në të vërtetë nevojiten aftësi”, ka deklaruar ai për Euronews.
Sipas tij, këto aftësi duhet të përfshijnë operacione të mbledhjes së inteligjencës, sensorë, radarë dhe mjete të tjera për monitorimin e situatës.
Chihaia ka sugjeruar gjithashtu se NATO-ja mund të zhvillojë një strategji të dedikuar për Detin e Zi.
Rumania, Bullgaria dhe Turqia kanë theksuar ndërkohë se po koordinojnë përpjekjet për forcimin e sigurisë në rajon.
Megjithatë, sipas ekspertit, ende mungon një vizion i përbashkët për arkitekturën e ardhshme të sigurisë së Detit të Zi.
Roli i Komisionit Evropian, sipas tij, është të ofrojë udhëzime, ide dhe mundësi financimi për shtetet anëtare, përfshirë programin SAFE, i cili synon të nxisë bashkëpunimin dhe zhvillimin e kapaciteteve të reja teknologjike në fushën e mbrojtjes.
Komisioni Evropian ka theksuar se Rumania dhe Bullgaria kanë një rol të rëndësishëm në mbrojtjen e krahut lindor të Evropës. Të dyja vendet pritet të përfitojnë gjithsej rreth 20 miliardë euro përmes programit SAFE.